Dziennikarstwo literackie to dziedzina dziennikarstwa, która przemawia do tych twórców, którzy dążą do odtworzenia otoczenia za pomocą plastycznej siły oddziaływania artystycznego oraz dokumentalnej precyzji narracji opartej na faktach. Gatunek ten wymaga szerokiej wiedzy kulturowej, głębi intelektualnej oraz umiejętności wyjścia poza pierwszy poziom odczytu lub dekodowania. Ze względu na swoje podejście jest to jeden z najtrudniejszych gatunków dziennikarskich i nie każdy dziennikarz ma do niego łatwy dostęp. Dziennikarstwo literackie wymaga talentu, precyzji i poświęcenia od tych, którzy chcą poruszać różne kwestie, stosując żywe techniki narracyjne, pozostając jednak wiernymi faktom.

Celem naszych badań przedstawionych w tej pionierskiej książce jest zwrócenie uwagi na rozwój dziennikarstwa literackiego w Bułgarii w latach socjalizmu i wczesnej demokracji aż do dnia dzisiejszego. Metodologia opiera się na przeglądzie publikacji teoretycznych i oryginalnych książek, artykułów naukowych i dziennikarskich oraz czasopism, a także na wywiadach i porównaniach.

Pojęcie „dziennikarstwa literackiego” nie jest popularne w Bułgarii – ani w teorii, ani w praktyce. Bułgarscy autorzy nie stworzyli dotychczas wielu dzieł w tym gatunku. Dziennikarstwo literackie uznaje się za podobne do dziennikarstwa, które przedstawia aktualne kwestie społeczno-polityczne w emocjonalnym i ekspresyjnym stylu, zwanego w tradycji rosyjskiej – w ramach której rozwinęły się bułgarskie trendy literackie – „publicystyką”. Publicystyka jest uważana za dziennikarstwo najwyższej klasy, dziennikarstwo przekształcone w literaturę, i nawet dzisiaj dziennikarstwo literackie utożsamia się z publicystyką.

Publicystyka to nie tylko pojęcie teoretyczne, ale budzi ona również emocje; można powiedzieć, że jest święta. W porównaniu z takim podejściem termin „publicystyka” ma znacznie bardziej neutralne znaczenie w krajach takich jak Niemcy: jest to „termin zbiorczy odnoszący się do wszystkich działań prasy, radia, kina, telewizji, wydawnictw itp. (tj. środków masowego przekazu) skierowanych do opinii publicznej” – zgodnie z definicją Bundeszentrale für politische Bildung.

Nasza krajowa struktura gatunkowa jest konserwatywna i nie jest otwarta na dywersyfikację i zmiany. Russ-Mohl i Indzhov w swojej książce „Dziennikarstwo – podręcznik i przewodnik” z 2017 r. podkreślają, że termin „gatunki artystyczno-dziennikarskie” (lub jeszcze dokładniej: gatunki artystyczno-publicystyczne) jest używany w medioznawstwie w odniesieniu do eseju, felietonu, pamfletu, eseju portretowego, szkicu („ocherk”) oraz relacji z podróży – jednej z trzech grup gatunków w dziennikarstwie – obok gatunków informacyjnych i interpretacyjnych. Kilka monografii i podręczników poświęconych dziennikarstwu zajmuje się bardziej szczegółowo gatunkami artystyczno-dziennikarskimi.

Ponadto, zagłębiając się w krajową teorię literatury, natrafiamy na luki terminologiczne, zwłaszcza dotyczące „ocherku”, który analizujemy w naszej książce wraz z relacją z podróży. Słowo to nie ma jasnej definicji w języku bułgarskim, ponieważ po raz kolejny zostało zapożyczone z języka rosyjskiego (очерк, очеркивать).

W czasach reżimu komunistycznego formy publicystyczne (literacko-dziennikarskie) zostały zachowane, jednak najczęściej utwory, które można zaliczyć do dziedziny dziennikarstwa literackiego, brzmią jak propaganda. Wśród innych form „ocherk” był jednym z głównych narzędzi propagowania osiągnięć nowego społeczeństwa socjalistycznego oraz kształtowania świadomości. Namiętna retoryka dziennikarska skierowana jest przeciwko „wrogom ludu” i „imperialistycznemu Zachodowi”. Jednak pomimo „ocherków” pojawiały się również teksty o zwykłych ludziach, których losy uznano za warte opisania w monotonnym życiu socjalistycznym. Z kolei dzienniki podróży podsycały uczucia patriotyczne i przyczyniały się do rozwoju popularnej kultury medialnej, wykraczającej poza socjalistyczne postulaty ideologiczne.

W naszym badaniu analizujemy trzy przypadki, które ilustrują, w jaki sposób utwory publicystyczne pełniły różne funkcje w czasach dyktatury komunistycznej oraz jak dały początek nowym formom zbliżonym do dziennikarstwa literackiego. Utwory te bezpośrednio lub pośrednio krytykują władze komunistyczne lub oddalają czytelników od propagandowej rzeczywistości. Pierwszy przypadek dotyczy serii hybrydowych „reportaży” nadawanych w Radio Wolna Europa w latach zimnej wojny przez dysydenta i pisarza Georgiego Markowa. Opublikowane po 1989 roku w formie książki, choć początkowo nie miały pełnić funkcji dziennikarstwa literackiego, można je uznać za jeden z nielicznych prawdziwych przejawów bułgarskiego dziennikarstwa literackiego. Autor był pisarzem początkowo docenianym przez reżim komunistyczny, ale później poddanym cenzurze, co zmusiło go do emigracji na Zachód. Znając dobrze okrutny i nieludzki charakter rządów komunistycznych, Markov bezlitośnie poddał analizie społeczeństwo komunistyczne oraz krzywdy, jakie wyrządzało ono ludziom. W tym przypadku dziennikarstwo literackie pełni zarówno funkcję oczyszczającą, jak i mobilizującą, i nie będzie przesadą stwierdzenie, że te „reportaże” należały do czynników, które przygotowały grunt intelektualny pod demokratyczne przemiany polityczne w Bułgarii w 1989 roku.

W drugim studium przypadku autor, Marko Semov – dziennikarz zawodowo zbliżony do reżimu – opublikował książkę „Japonia – czyli o Japonii” – polityczny dziennik podróży, w którym poprzez porównania między Japonią a Bułgarią ujawnił, w ramach „dozwolonej krytyki”, wady szeroko propagowanego przez władze oficjalne „późnego/rozwiniętego socjalizmu”.

Trzecie studium przypadku dotyczy dzienników podróży autorstwa Assena Christoforova, pisarza wykształconego na Zachodzie, któremu jednak w komunistycznej Bułgarii zabroniono wykonywania zawodu ekonomisty; publikował on beletrystykę i teksty podróżnicze jako sposób na „ucieczkę” od socjalistycznej rzeczywistości oraz na przybliżenie czytelnikom losów ludzi odmiennych od oficjalnie uznawanych socjalistycznych „bohaterów”.

Aby prześledzić domniemaną marginalizację eskizu (ocherk) oraz relacji z podróży w przededniu i na wczesnym etapie „radykalnie odmiennego kierunku rozwoju, zapoczątkowanego przez »wiatr zmian«” w Bułgarii w 1989 roku, przeanalizowano zawartość bogato ilustrowanego czasopisma Otechestvo (Ojczyzna), organu Otechestven Front (Front Ojczyzny) (wszystkie numery z lat 1987 i 1990). Jego redaktor naczelny, Serafim Severnyak, należał do grona zwolenników dziennikarstwa literackiego w Bułgarii przed 1989 r. Był również jednym z czołowych dziennikarzy lojalnych wobec reżimu, który jednocześnie pozwalał na publikowanie na łamach redagowanego przez siebie czasopisma krytyki tolerowanej przez władze.

Pierestrojka w Związku Radzieckim i początek liberalizacji mediów w tym kraju znalazły w pewnym stopniu odzwierciedlenie w Bułgarii, jednak bułgarski system medialny, bastion totalitaryzmu i propagandy, pozostał w dużej mierze skostniały. Prawdziwe reformy bułgarskich mediów rozpoczęły się dopiero po 10 listopada 1989 r., co oznaczało początek transformacji demokratycznej. W tych zmieniających się warunkach społeczno-politycznych gatunki artystyczne i dziennikarskie w bułgarskich mediach również uległy przemianom, co ilustruje przykład czasopisma Otechestvo. W 1987 roku, kiedy stary system wykazywał już oznaki nadwyrężenia, w czasopiśmie coraz częściej pojawiały się gatunki „mieszane” – formy hybrydowe łączące relację z podróży i reportaż lub elementy relacji z podróży, reportażu i eseju. W 24 numerach opublikowanych w tym roku ukazało się siedem relacji z podróży, w tym teksty zawierające głównie elementy relacji z podróży, poświęcone głównie zagranicznym atrakcjom przyrodniczym i kulturowym, a także dziesięć reportaży, z których część łączyła cechy reportażu i relacji z podróży. Ponadto na pierwszej stronie każdego numeru pojawiały się teksty zawierające elementy reportażowe, zazwyczaj poruszające tematykę konfliktów międzynarodowych lub wydarzeń w krajach Trzeciego Świata. Liczby te, choć nie są wyczerpujące ani nie zostały porównane z danymi z poprzednich lat, sugerują jednak stopniowy spadek popularności tradycyjnych form gatunkowych z czasów socjalizmu oraz rosnący nacisk na reportaż o charakterze bardziej informacyjnym. W tym procesie reportaż poruszający aktualne sprawy w coraz większym stopniu wypierał opisowy dziennik podróży, podczas gdy ocherk, z charakterystycznym dla niego heroicznym patosem, ewoluował w kierunku bardziej wyważonego gatunku, jakim jest portret.

W 1990 roku, ostatnim roku wydawania czasopisma Otechestvo w formacie z czasów socjalizmu, w Bułgarii odbyły się pierwsze demokratyczne wybory w atmosferze narastających napięć społecznych i głębokich zmian w krajobrazie medialnym. W dwudziestu numerach opublikowanych w tym roku ukazała się tylko jedna relacja z podróży, dwa ocherki poświęcone sprawom sądowym, jeden portret oraz dziewiętnaście reportaży (w tym cztery fotoreportaże). Wiele z tych reportaży przybrało formy hybrydowe, zawierając elementy analityczne lub odniesienia historyczne.

Po 1989 roku „ocherk” – jedna z dwóch najpowszechniejszych form kojarzonych z dziennikarstwem literackim w okresie autorytarnego socjalizmu – stracił swoje publiczne znaczenie i zaniknął. Jego następca – profil, gatunek hybrydowy zawierający elementy reportażu, wywiadu lub innych form – nie jest powszechnie stosowany we współczesnych bułgarskich mediach. Czasami wykorzystuje się go do celów PR-owych – aby przedstawić ważną osobę publiczną wyłącznie w pozytywnym świetle. Bardziej interesujący i skłaniający do refleksji jest los relacji z podróży. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że nowe, dynamiczne zmiany w mediach, skutkujące eksplozją wiadomości i reportaży dotyczących polityki, gospodarki, przestępczości i stylu życia, które ukształtowały tętniące życiem środowisko medialne, zepchnęły ten gatunek na margines zainteresowania publicznego. Po drugie, relacja z podróży całkowicie utraciła swój literacki charakter i przekształciła się w dziennikarstwo podróżnicze. Niektóre gazety i czasopisma publikują relacje z podróży dotyczące interesujących miejsc lub egzotycznych kurortów za granicą, które w rzeczywistości są płatnymi publikacjami biur podróży. Po trzecie, relacja z podróży w prasie w pewien sposób nie zniknęła, lecz odrodziła się w bardzo specyficzny sposób. Wiele organizacji mediów drukowanych podtrzymało i rozszerzyło socjalistyczną praktykę wymagającą od specjalnych wysłanników udających się w podróże służbowe za granicę, aby pisali również relacje z podróży. Na przykład gazeta „24 Chasa” („24 godziny”), jedna z najczęściej rozpowszechnianych gazet codziennych w ciągu ostatnich 30 lat, a obecnie również jeden z najczęściej czytanych serwisów informacyjnych online, nadal oferuje swoim czytelnikom rubrykę „Droga”, w której relacje z podróży zagranicznych przeważają nad tekstami poświęconymi Bułgarii.

Jeden z popularnych dziennikarzy gazety „24 Chasa” – Georgi Milkov, zajmujący się różnymi tematami międzynarodowymi i konfliktami, opublikował książki „Opowieści z bagażu podręcznego” (2023) oraz „Nosorożec w łazience i kolejne nowe opowieści z bagażu podręcznego” (2025), które stanowią zbiory różnorodnych, ciekawych opowieści łączących różne gatunki – wspomnienia, eseje i szkice.

Dziennikarstwo podróżnicze doprowadziło również do powstania specjalistycznych publikacji: luksusowego magazynu turystycznego „Odysseus” (2001) oraz kanału telewizyjnego poświęconego turystyce, podróżom i przygodom – Travel TV (2005).

Nasze badanie pokazuje, że historycznie rzecz biorąc, dziennikarstwo literackie w Bułgarii – o ile w ogóle istniało – rozwijało się nierównomiernie. Pod wieloma względami trafniej jest mówić o elementach dziennikarstwa literackiego, które można zidentyfikować w utworach hybrydowych. W szczególności „ocherk” i relacja z podróży – gatunki, które trafniej można określić jako gatunki fikcyjno-dziennikarskie lub literacko-publicystyczne – odegrały znaczącą rolę jako narzędzia propagandy w okresie socjalistycznym. Jednak w rękach utalentowanych pisarzy, jak pokazują trzy przedstawione studia przypadków, gatunki te dały również początek nowym formom, które ostro kontrastowały z oficjalną literaturą partyjną. Postęp technologiczny ułatwił również rozpowszechnianie bardziej atrakcyjnych programów telewizyjnych, łączących elementy różnych gatunków, i doprowadził do powstania portretu telewizyjnego oraz telewizyjnego dziennika podróży. Niemniej jednak nadal brakuje systematycznych badań nad tymi przemianami jako zjawiskami sytuującymi się na styku literatury i dziennikarstwa, a także nad ich oddziaływaniem – zwłaszcza z perspektywy dziennikarstwa literackiego jako gatunku. To samo dotyczy nowych formatów radiowych i telewizyjnych, które wymagają odrębnej i dogłębnej analizy.

Rozczarowujące w tym kontekście jest to, że na bułgarskiej scenie można wskazać zaledwie garstkę „ambasadorów” dziennikarstwa literackiego. Godnym uwagi wyjątkiem na poziomie mediów jest wydawany w Płowdiwie magazyn Nula32 – marka medialna obejmująca wydanie drukowane i internetowe, biuletyn e-mailowy, sklep internetowy oraz agencję kreatywną. Publikacja porusza tematy „specyficzne dla Płowdiwu”, ale jej przetrwanie finansowe jest niepewne.

Wśród godnych uwagi wyjątków znajduje się również pisarz Dimitar Kenarov, który w latach 2006–2015 publikował w zagranicznych – głównie amerykańskich – mediach  i wydał zbiór tekstów dziennikarskich zatytułowany „Dyktatorzy, traktory i inne przygody”. Artykuły te, pierwotnie opublikowane jako reportaże w różnych amerykańskich magazynach, zostały przetłumaczone na język bułgarski i zebrane w książkę, która pokazuje, jak żyją ludzie na peryferiach, co ich trapi i jak postrzegają dzisiejszy świat. Jego najnowsza książka, „The Bulgarian Trace”, gromadzi reportaże literackie i eseje opublikowane w niektórych z najbardziej prestiżowych amerykańskich czasopism.

Doszliśmy do wniosku, że można wskazać co najmniej dwa powody ograniczonego zasięgu współczesnego bułgarskiego dziennikarstwa literackiego: dominację konserwatywnych ram literackich ukształtowanych przez rosyjskie tradycje literackie oraz niewielką liczbę tłumaczeń przełomowych dzieł przedstawicieli amerykańskiego „nowego dziennikarstwa” z lat 60. i 70. To, czy i jak sytuacja ta ulegnie zmianie oraz czy pojawią się nowe trendy i techniki, zależy w dużej mierze od samych dziennikarzy – którzy pozostają zarówno duszą, jak i siłą napędową debaty publicznej – oraz od środowiska dziennikarskiego, które powinno uznać dziennikarstwo literackie za odrębną dyscyplinę w ramach swoich studiów.

Książka „Dziennikarstwo literackie” w Bułgarii została zaprezentowana podczas XIX MIĘDZYNARODOWEGO FESTIWALU LITERACKIEGO „POLYLOGUE — GŁOS ROZSĄDKU” 2026, który od prawie dwóch dekad jest organizowany przez Międzynarodowy Festiwal Literatury w Ruse jako forum kulturalne o silnym wymiarze europejskim i międzynarodowym, upamiętniające twórczość laureata Nagrody Nobla Eliasa Canettiego, urodzonego w Ruse w Bułgarii.