Kiedy świat ogląda materiały filmowe z linii frontu, czyta raporty z okupowanych terytoriów lub słucha relacji naocznych świadków tragedii, zawsze jest ktoś za kulisami, kogo widz nigdy nie zobaczy. Fixerzy – lokalni dziennikarze, tłumacze, koordynatorzy, przewodnicy – stali się integralną częścią współczesnego dziennikarstwa wojennego, pełniąc rolę swego rodzaju łącznika między strefą walk a globalną publicznością. Wiedzą, które drogi są bezpieczniejsze, z kim rozmawiać, gdzie znaleźć bohaterów do reportażu i jak uniknąć śmiertelnego niebezpieczeństwa. Jednak ich praca pozostaje niemal niewidoczna, dopóki tragedia nie przypomina nam o cenie, jaką płacą.

Śmierć Oleksandry Kuvshynovej, ukraińskiej fixerki, która zginęła podczas rosyjskiej inwazji, była bolesnym przypomnieniem: ci ludzie codziennie ryzykują życie, pracując na froncie bez kamizelek kuloodpornych, sławy i uznania. Znajdują się oni pod ostrzałem, stają się celem sił wroga i doświadczają takich samych traum jak żołnierze – ale ich nazwiska rzadko pojawiają się w napisach końcowych. Fixerzy na Ukrainie, podobnie jak ich koleżanki i koledzy w Syrii, Afganistanie czy Iraku, wykonują pracę niezbędną dla międzynarodowego dziennikarstwa w strefach konfliktu. Pomagają pokonywać bariery językowe i kulturowe, zapewniają logistykę, kontrolują dostęp do informacji i ponoszą ciężar dylematów etycznych i wyzwań emocjonalnych wspólnych dla wszystkich, którzy dokumentują wojnę.

Pełny obraz zawodu

Od 2014 r., a zwłaszcza po pełnej inwazji w 2022 r., ukraińscy fixerzy stali się integralną częścią globalnej przestrzeni informacyjnej. Jednak ich rola nie jest zjawiskiem wyjątkowym, lecz kontynuacją międzynarodowej tradycji, w której lokalni eksperci stają się pomostem między rzeczywistością wojny a jej relacjonowaniem na świecie. Aby zrozumieć, kto naprawdę stoi za relacjami z Ukrainy, badacze ze Szwajcarii i Ukrainy postanowili połączyć dwa podejścia: przeanalizować to, co media piszą o fixerach, a co ważniejsze, dać im możliwość opowiedzenia swojej historii własnymi słowami. Dzięki systematycznemu wyszukiwaniu słów kluczowych w ukraińskich mediach zebrano korpus około 58 000 słów – 20 artykułów i dwie transkrypcje wywiadów radiowych. Cel był ambitny: przedstawić jak najwięcej różnych opinii na temat tego zawodu, od oficjalnych przekazów medialnych po osobiste świadectwa. Jednak prawdziwym sednem badania jest sześć częściowo ustrukturyzowanych wywiadów z ukraińskimi fixerami: czterema kobietami i dwoma mężczyznami, których znaleziono poprzez osobiste kontakty zawodowe, media społecznościowe i pocztę pantoflową. Takie podejście (osobiste rekomendacje) okazało się najskuteczniejsze w społeczności, w której zaufanie ma kluczowe znaczenie. Format wywiadów został celowo zaplanowany jako elastyczny: badacze chcieli usłyszeć nie tylko odpowiedzi na przygotowane wcześniej pytania, ale także prawdziwe historie.

Analiza zebranych materiałów przypominała układanie mozaiki: badacze celowo zastosowali redukcję fenomenologiczną, czyli „zawieszenie”, technikę, która pomaga wyeliminować osobiste uprzedzenia i postrzegać doświadczenia tak, jak opisują je sami uczestnicy. Następnie rozpoczęła się żmudna praca polegająca na identyfikowaniu znaczących wypowiedzi – momentów, w których każdy fixer opisał coś ważnego, wyjątkowego, coś, co ujawniało istotę jego doświadczenia. Fragmenty te były wielokrotnie analizowane poprzez refleksyjną iterację, aż ich prawdziwe znaczenie stało się jasne. Korzystając z oprogramowania Atlas.ti (narzędzia do analizy danych jakościowych), badacze zakodowali wszystkie materiały w 33 kategoriach, a kategorie te pogrupowali w siedem głównych tematów, które stały się podstawą do zrozumienia, co naprawdę oznacza bycie fixerem w czasie wojny.

Niewidzialni autorzy widocznych historii

Pierwsze i najważniejsze odkrycie: fixerzy nie są tylko asystentami dziennikarzy, ale prawdziwymi „strażnikami” przestrzeni informacyjnej. Decydują oni, dokąd pojedzie zagraniczna ekipa filmowa, z kim będzie rozmawiać, co zobaczy, a co najważniejsze, czego nie zobaczy. W obszarach wysokiego ryzyka, gdzie każda decyzja może kosztować życie, fixerzy zapewniają nie tylko wsparcie logistyczne, ale także kulturowy i kontekstowy klucz do zrozumienia wydarzeń. Wypełniają luki tam, gdzie profesjonalni korespondenci nie mogą lub nie mają czasu się udać, a to właśnie ich praca często kształtuje narracje, które widzi świat.

Drugi temat, zakres obowiązków pośredników, okazał się znacznie szerszy niż się powszechnie uważa. Nie tylko tłumaczą rozmowy, ale także proponują pomysły na reportaże, przeprowadzają wywiady i kształtują perspektywy odpowiadające lokalnej rzeczywistości. Niektórzy z nich są oficjalnie uznawani za współautorów materiałów, ale większość czuje się niedoceniona. Paradoks polega na tym, że mimo iż czują się niesprawiedliwie traktowani, nadal pracują, ponieważ znajdują sens w samej możliwości wpływania na to, jak świat postrzega Ukrainę.

Trzeci wniosek obala mit neutralności. Rola fixerów jako kontrolerów informacji jest z natury subiektywna. Na ich decyzje wpływają osobiste doświadczenia, przekonania, traumy i kontekst społeczny. Jakie historie zaproponują zagranicznemu dziennikarzowi? Jakie postacie przedstawią? Wszystkie te wybory kształtują ostateczny materiał.

Czwarta grupa wniosków dotyczy kwestii, o której rzadko mówi się otwarcie. Fixerzy są narażeni na takie same zagrożenia bezpieczeństwa jak żołnierze: ostrzał, miny, ukierunkowane ataki. Dodatkowo doświadczają napięcia emocjonalnego i stresu psychicznego wynikającego z ciągłego przebywania w traumatycznym środowisku.

Piąty wniosek dotyczy roli fixerów jako mediatorów kulturowych. Tłumaczą oni nie tylko słowa, ale całe światy znaczeń: terminologię wojskową, idiomy, dialekty regionalne, kody kulturowe. Jedno niedokładne tłumaczenie może radykalnie zmienić znaczenie historii. Chociaż technologie tłumaczeniowe stają się coraz bardziej dostępne, badanie podkreśla, że język nigdy nie jest neutralny w sytuacjach konfliktowych. Wybór słów, intonacja i kontekst kształtują emocjonalne postrzeganie historii przez widzów lub czytelników znajdujących się tysiące kilometrów od linii frontu.

Szósty wniosek jest najbardziej bolesny dla samych fixerów: ich wkład często pozostaje niewidoczny. Raport jest publikowany pod nazwiskiem korespondenta zagranicznego, a podziękowania (jeśli mają szczęście) pojawiają się drobnym drukiem: „przy wsparciu lokalnego fixera”. Ale to oni znaleźli bohaterów, zorganizowali filmowanie, zapewnili bezpieczeństwo i zadbali o kulturową zgodność.

Ostatni wniosek zamyka krąg: osobista historia i emocjonalne przywiązanie fixerów, zwłaszcza do ojczyzny, nieuchronnie wpływają na ich wybór tłumaczenia i postrzeganie wydarzeń. Nie jest to wada, ale rzeczywistość. Można wymagać od fixera neutralności na papierze, ale jak pozostać obojętnym, tłumacząc historię o masowym grobie w swoim rodzinnym mieście? Albo organizując wywiad z rodziną, która straciła dziecko w wyniku ostrzału? To emocjonalne przywiązanie wpływa na formułowanie narracji wojennych i być może właśnie dzięki temu historie te są realistyczne, żywe i potrafią poruszyć międzynarodową publiczność.

Fixerzy często kierują się zatem osobistymi preferencjami i emocjami, które mogą kolidować z ich obowiązkami zawodowymi, zwłaszcza gdy chodzi o kwestie związane z ich ojczyzną lub społecznością. Ta osobista perspektywa może wpływać na kształtowanie historii, wybór tego, co należy opisać, a co pominąć.

Czego nie mówią instrukcje

Historie opowiedziane przez sześciu ukraińskich fixerów ujawniają to, czego nie ma w opisach stanowisk pracy i czego nie obejmują szkolenia z zakresu bezpieczeństwa. Uczestnicy badania opisali szeroki zakres wyzwań, z którymi borykają się na co dzień: od wyczerpania emocjonalnego spowodowanego ciągłą ekspozycją na traumatyczne historie tortur lub przemocy, które kumulują się zwłaszcza podczas długich okresów pracy bez wystarczającego odpoczynku, po dylematy etyczne, gdy muszą tłumaczyć inwazyjne pytania dziennikarzy, takie jak pytania do żołnierzy dotyczące zabójstw, balansując między obowiązkami zawodowymi a ochroną godności ludzi.

Fixerzy dzielili się również swoją frustracją związaną z przydzielaniem im prostych zadań, takich jak przynoszenie przedmiotów lub dostarczanie prostych informacji geograficznych, co świadczy o braku zrozumienia ich prawdziwej roli zawodowej, chociaż wielu z nich świadomie unika konfliktów ze zleceniodawcami, koncentrując się na szerszej misji przekazywania prawdy o wydarzeniach.

Najbardziej przerażające historie to te dotyczące bezpośredniego zagrożenia życia, kiedy muszą szybko ewakuować się pod ostrzałem, zwłaszcza w przypadku ukierunkowanych ataków na przedstawicieli prasy.

Ponadto fixerzy często nie mają odpowiedniego sprzętu ochronnego, a niektórzy otrzymują tylko podstawowe wyposażenie ochronne, takie jak kaski i kamizelki kuloodporne, które mogą nie być wystarczające we wszystkich sytuacjach. Ich ochrona prawna pozostaje niewystarczająca ze względu na niejasny status prawny, ponieważ w przeciwieństwie do dziennikarzy zazwyczaj nie korzystają oni z oficjalnej ochrony międzynarodowej ani ubezpieczenia. Wielu z nich pracuje nieformalnie, bez formalnych umów lub ubezpieczenia, co sprawia, że są szczególnie narażeni na obrażenia, śmierć lub problemy prawne, jeśli coś pójdzie nie tak. Stoją również w obliczu zagrożeń w przestrzeni cyfrowej, takich jak cyberzagrożenia i podatność na ataki cyfrowe, które mogą zagrozić ich bezpieczeństwu nawet po zakończeniu fizycznej pracy w strefach konfliktu. Ogólnie rzecz biorąc, fixerzy codziennie stają w obliczu sytuacji zagrażających życiu, w tym bezpośrednich zagrożeń fizycznych, a także długoterminowych zagrożeń prawnych, finansowych i cyfrowych.

Zdjęcie: Bruno Massao Pexels