Mija pięć lat odkąd Prawo i Sprawiedliwość objęło władzę w Polsce. W tym okresie wiele istotnych zmian dokonało się w systemie medialnym. Publiczne radio i telewizja stały się de facto narodowymi, w praktyce silnie wspierającymi rząd. Setki dziennikarzy i wydawców zostało zwolnionych oraz zastąpionych przez stronników partii rządzącej. Ostatnie wybory prezydenckie, wygrane przez Andrzeja Dudę, mogą przyczynić się do pogorszenia sytuacji, zwłaszcza że rząd zapowiedział intensywne działania w celu ograniczenia udziałów zagranicznych firm w polskich mediach. Czy spotka je zatem podobny los jak na Węgrzech?

Pierwsze uderzenie przyszło w 2015 roku, tuż po wygranych przez PiS wyborach prezydenckich i parlamentarnych.. Wkrótce później wdrożone zostały zmiany w ustawie medialnej. W ich rezultacie kilkuset pracowników Polskiego Radia i TVP zwolniono z dnia na dzień, poczynając od zarządów. System medialny, który wydawał się dość zróżnicowany wyraźnie się zmienił. Jak zauważa Piotr Sula, politolog z Uniwersytetu Wrocławskiego, „pluralizm został wyeliminowany z debaty publicznego radia i telewizji, które stały się promotorami ‘osiągnięć’ rządu”.

Podporządkowawszy sobie media publiczne, partia rządząca ogłosiła pomysł repolonizacji sektora prywatnego. Liderzy Prawa i Sprawiedliwości przy wielu okazjach twierdzili, że udział zagranicznych podmiotów w polskich mediach jest zbyt wysoki i szkodliwy, dlatego powinien być ograniczony, w szczególności firm niemieckich. Jednakże po kilku miesiącach takich pokazowych wystąpień, dyskusja nad ‘repolonizacją’ została wyciszona, a termin zastąpiony przez nowy – dekoncentrację. Prawdopodobną przyczyną tej zmiany był fakt, że niezmiernie trudno byłoby wyrzucić niemieckie firmy z polskich wydawnictw prasowych będąc od 2004 roku członkiem Unii Europejskiej. Niemniej, w ciągu pierwszej kadencji PiS-u (2015-2019) żadna ustawa, ani nawet projekt nie zostały poddane pod głosowanie, mimo licznych zapowiedzi. Zamiast tego, politycy wybrali strategię małych kroków. Dość powiedzieć, że w ciągu tych czterech lat w Indeksie Wolności Prasy Polska spadła z miejsca 18 na 59.

Narodowe media (Telewizja Polska, Polskie Radio i Polska Agencja Prasowa), wyczyszczone z wiarygodnych i krytycznych dziennikarzy, zmuszone zostały do tego, by skupiać swoją uwagę na sprawach krajowych, sprowadzając zagraniczne doniesienia do ideowo-politycznie użytecznych. W konsekwencji Polacy byli straszeni ‘zgniłą Europą’, ‘moralnie zepsutą Skandynawią’, ‘zsekularyzowanymi Niemcami’ czy ‘pełną emigrantów, płonącą Francją’ – zauważa Jędrzej Morawiecki, medioznawca i socjolog z Uniwersytetu Wrocławskiego. Co zresztą w jego opinii w znaczącym stopniu przypominało propagandowe przekazy w rosyjskich mediach. Doświadczony dziennikarz Polskiego Radia, który nie zgodził się na ujawnienie nazwiska (bo taki zakaz od prezes spółki otrzymali wszyscy pracownicy PR), kreśli dość przerażający obraz tego, co dzieję się obecnie w publicznym radiu: „Wydawcy i reporterzy regularnie odbierają telefony z ‘poradami’. Jedną z najpopularniejszych ze strony zarządzających jest sformułowanie: musisz wspierać polską rację stanu, co w ich mniemaniu – tłumaczy dziennikarz – oznacza PiS-owską rację stanu. Po kilku miesiącach takiego prania mózgów, większość wydawców obawiało się nawet zaproponować tematy, które byłyby krytyczne wobec rządu albo niezgodne z linią partii”. To m.in. tłumaczy, dlaczego protesty na ulicach Stanów Zjednoczonych po zabójstwie George’a Floyda były w mediach narodowych nazywane anarchią – w celu usprawiedliwienia działań podejmowanych przez Donalda Trumpa, wielkiego sojusznika Polski.

Niezależni mają pod górkę, Wyborcza na cenzurowanym

Sektor mediów prywatnych wciąż uważany jest za niezależny i dość wiarygodny, mimo tego, że także doświadcza wielu trudności. „Dostęp do informacji publicznej w państwowych instytucjach widocznie się pogorszył” – mówi reporterka Radia Zet, także zastrzegająca sobie anonimowość. „Media publiczne są wyraźnie preferowane i wielokrotnie moje pytania pozostawały bez odzewu, aż do momentu, gdy odpowiedzi na nie pojawiały się w oficjalnych komunikatach np. prokuratury” – przyznaje dziennikarka. W ten sposób instytucje państwowe łatwo rozbrajały potencjalne problemy czy szkody wizerunkowe powodowane przez krytyczne media. Może trudno w to uwierzyć, ale jedno z kluczowych ministerstw w Polsce, Ministerstwo Obrony Narodowej, wciąż nie ma rzecznika prasowego. Dziennikarze zwykle otrzymują niezbyt precyzyjne odpowiedzi mailem lub w komentarzach wysyłanych przez wydział prasowy. Dla reporterów radiowych i  telewizyjnych rodzi to poważne konsekwencje: brak dźwięku czy wypowiedzi do kamery dość często skłania redakcje do zrezygnowania z tematu. Inna dziennikarka, pracująca dla koncernu Discovery, twierdzi, że po tym, jak amerykańska firma przejęła TVN, warunki pracy znacząco się poprawiły, w szczególności dla początkujących. Więcej jest także szkoleń. W dodatku, w celu zagwarantowania wysokich standardów dotyczących bezstronnego informowania, powstała w korporacji specjalna komórka. Jednak jeśli chodzi o praktykę, dziennikarka podaje przykład, jak publiczne instytucje próbują się dziś bronić przed najmniejszymi potencjalnymi przejawami krytyki. „Po wywiadzie z rzecznikiem prasowym policji zostałam poproszona o podpisanie dwóch dokumentów. Jeden był związany z bezpieczeństwem w warunkach epidemii Covid-19, a drugi, że wyrażam zgodę na przesłanie całego materiału do kolaudacji przed emisją [weryfikacja materiału w redakcji przed publikacją – AS]. Szczęka mi opadła. Oczywiście tę prośbę zignorowaliśmy” – przyznaje reporterka.

Niemniej, medialnym wrogiem publicznym numer jeden w Polsce jest Gazeta Wyborcza. I to z dwóch głównych powodów. Po pierwsze, najpopularniejszy dziennik opiniotwórczy jest na ideologicznej wojnie z Prawem i Sprawiedliwością niemal od początku istnienia tej partii. Na wojenną ścieżkę gazeta wkroczyła w 2005 roku, gdy PiS po raz pierwszy doszedł do władzy (choć tylko na dwa lata i to w koalicji z LPR i Samoobroną). Po drugie, Wyborcza należy do polskiej firmy Agora, w której blisko 11,5% posiada Fundusz MDI, wspierany przez George’a Sorosa. Dlatego w trakcie pierwszej kadencji konserwatywny rząd pozbawił Agorę reklam z przedsiębiorstw współ/zarządzanych przez skarb państwa. To z kolei oznacza dla koncernu milionowe straty rocznie. Pieniądze z reklam są natomiast rozdysponowywane do tych mediów, które lojalnie wspierają rząd. Niechęć do Wyborczej jest tak duża, że gdy rząd ogłaszał zamknięcie szkół z powodu pandemii, Gazeta była jednym z niewielu dzienników, do których płatne ogłoszenia w tej sprawie nie trafiły.

Sprawa Faktu i wielki powrót idei repolonizacji

Pomysł ‘repolonizacji’ dość nieoczekiwanie powrócił podczas ostatniej kampanii wyborczej. Był to jednak efekt pewnego ciągu wcześniejszych wydarzeń. W maju 2019 roku Prawo i Sprawiedliwość wygrało wybory do Parlamentu Europejskiego. I nawet jeśli nie było to kluczowe głosowanie, bo konserwatyści nie mają dominującego udziału w PE, to wytworzyło pozytywny klimat przed kolejnymi wyborami – do polskiego parlamentu pięć miesięcy później. PiS-owi udało się utrzymać większość w Sejmie (235 z 460 miejsc), ale nieznacznie stracił ją w Senacie (48 ze 100). Tyle tylko, że do przegłosowania opozycji nowy-stary rząd nie potrzebuje większości w obu izbach, a tylko w Sejmie, pod warunkiem utrzymania swojego nominata w pałacu prezydenckim. W tym kontekście reelekcja Andrzeja Dudy w tegorocznych majowych wyborach była kwestią  fundamentalną.

Było więc niemal pewne, że kampania prezydencka będzie brutalna, a partia rządząca użyje całego swojego potencjału, włączając media narodowe. W kilku niezależnych raportach wykazano, że media publiczne poświęciły Andrzejowi Dudzie wielokrotnie więcej czasu niż głównemu kontrkandydatowi (który i tak niemal zawsze był pokazywany w negatywnym kontekście). Ale najbardziej kontrowersyjny moment kampanii nastąpił wtedy, gdy czołowy tabloid, szwajcarsko-niemiecko-amerykański Fakt, opublikował na pierwszej stronie tekst mówiący o tym, że prezydent ułaskawił pedofila. Wizerunek Andrzeja Dudy został narażony na szwank, a to stało się z kolei punktem zapalnym do ponownego wywołania pomysłu repolonizacji. Prezydent oskarżył niemiecką gazetę o zakłócanie procesu wyborczego („Niemcy chcą nam wybierać polskiego prezydenta”), a wicepremier Gliński na swoim twitterowym koncie zaapelował: „nie prenumeruje się szamba”. Lider PiS-u, Jarosław Kaczyński, tuż po wygranych wyborach zapowiedział, że w trakcie tej kadencji Sejmu regulacje repolonizacyjne zostaną przyjęte. Szczegółów jednak żadnych nie podał.

Naukowcy nie wykluczają takiej możliwości. Piotr Sula zauważa, że „plany ‘repolonizacji’ mediów oznaczałyby skopiowania sposobu sprawowania kontroli nad mediami publicznymi w sektorze prywatnym. Media komercyjne już i tak ucierpiały z powodu braku reklam ze spółek skarbu państwa, a prywatny biznes może także uznać za niebezpieczne reklamowanie przeciwników rządzącej partii” – twierdzi politolog. Konsekwencje są trudne do przewidzenia, ale zdaniem Jędrzeja Morawieckiego „ograniczenie kapitału w mediach oznaczałoby większą homogenizację dyskursu, zaostrzenie podziału na media rządowe i opozycyjne, który w Polsce ciągle nie jest binarny”. Pytani o repolonizację dziennikarze są dość sceptyczni, a nawet z niej żartują: „nie stanie się to tak długo, jak Georgatte Mosbacher będzie broniła Discovery w Polsce” – co jest aluzją do niedawnych insynuacji pod adresem TVN-u ze strony jednego z liderów PiS. Przebieg omawianego procesu może być także uzależniony od wyniku nadchodzących wyborów prezydenckich w USA. Polska dyplomacja nie ma obecnie zbyt wielu prestiżowych sprzymierzeńców, więc utrata najważniejszego z nich byłaby więcej niż ryzykowna. Nie wspominając o dość napiętych relacjach z kluczowymi partnerami w Unii Europejskiej.

Epidemia Covid-19 i media

Wybuch epidemii Covid-19 tej wiosny wpłynął na wiele aspektów życia w Polsce, w tym także na politykę i media. W związku z pandemią i napiętą relacją między oboma izbami parlamentu, pierwsza tura wyborów prezydenckich została przełożona z maja  na 28 czerwca, a druga zaś odbyła się 12 lipca.

W czasie największych obostrzeń związanych z pandemią (połowa marca – maj) media i dziennikarze zmagali się z wieloma problemami. W związku ze spowolnieniem gospodarki, finansowe zasoby przedsiębiorstw medialnych znacząco się uszczupliły. Skutkowało to zwolnieniami, obniżkami płac i wymuszonymi urlopami. Dziennikarze musieli również radzić sobie z usankcjonowanym dystansem społecznym, który oznaczał zdalne, najczęściej przeprowadzane online wywiady. Dla reporterów newsowych prawdopodobnie najtrudniejsze było uzyskanie wiarygodnych informacji od przedstawicieli rządowej administracji. Ich konferencje prasowe były organizowane w taki sposób, że dziennikarze wcześniej wysyłali pytania do rzeczników lub biur prasowych, a następnie ministrowie lub ich zastępcy wygłaszali przygotowane zawczasu gładkie odpowiedzi, i to bez możliwości zadania dodatkowych niewygodnych pytań. Odbiorcy mediów w dużym stopniu nie mieli pojęcia, że wiarygodność tak przygotowanych informacji była bardzo ograniczona.

Repolonizacja może wieść do bardzo podobnej sytuacji, w której pozostanie zaledwie kilka przedsiębiorstw medialnych, dostarczających publiczności zweryfikowanych i wiarygodnych informacji. Piotr Sula i dziennikarka TVN-u są przekonani, że rządowi nie uda się przejąć jednej z największych stacji TV w Polsce, ponieważ rządzącym zbyt mocno zależy na dobrych stosunkach ze Stanami Zjednoczonymi. Z drugiej strony, Jędrzej Morawiecki nie wyklucza możliwości przejęcia udziałów od zagranicznych firm, ale „wyprowadzenie kapitału zagranicznego (odsprzedanie udziałów) nie oznaczałoby w perspektywie kilku lat homogenizacji tak silnej jak na Węgrzech, czy w Rosji (gdzie radio postrzegane jako ‘niezależne’ należy do Gazpromu)”. Należy jednak podkreślić, że termin ‘repolonizacja’ to tylko chwytliwe określenie dla publiczności i zwolenników rządzącej partii. Prawdziwa treść, która się za nim kryje, to nie samo odebranie udziałów zagranicznych firm w polskich mediach, ale przede wszystkim przekazanie ich tym spółkom, które są politycznie zależne od rządu. A to już do złudzenia przypomina rosyjskie czy węgierskie standardy.

Zdjęcia:

Zdjęcie główne: PxHere (CC0 Public Domain)

Zdjęcie okładki Gazety Wyborczej: za zgodą Gazety Wyborczej

Zdjęcie Jarosława Kaczyńskiego: Piotr Drabik / Flickr / Licencja CC BY-SA 2.0

W ciągu ostatnich kilku lat Polska często pojawiała się w międzynarodowych programach informacyjnych. Duża część tego zainteresowania związana jest z organizacjami medialnymi takimi jak Reuters, Bloomberg czy Guardian, których etatowi dziennikarze lub współpracownicy mają nad Wisłą swoje stałe siedziby.  W Polsce od dawna istnieje jednak grupa anglojęzycznych mediów, które odgrywają szczególną rolę w kształtowaniu wizerunku kraju za granicą.

Na uwagę zasługują w tym kontekście dwie bardzo różniące się od siebie platformy: jedna kontrolowana przez konserwatywny rząd i druga, będąca niezależną stroną na Facebooku. Jedna oferuje wiadomości z oficjalnej perspektywy, druga dostarcza kontekstu i komentarza osoby z zewnątrz. Notes from Poland (NfP) to blog i strona na Facebooku. Thenews.pl to anglojęzyczna strona internetowa nadawcy publicznego – Polskiego Radia. Warto zastanowić się, jak  duży wpływ mają one na postrzeganie Polski w międzynarodowym dyskursie.

Outsider w centrum wydarzeń

„Myślę, że to, co dzieje się w Polsce, bez względu na to, po której stronie stoisz,  jest bardzo ważne, a jednak nie jest dobrze opisywane w mediach anglojęzycznych” – mówi Daniel Tilles, brytyjsko-polski historyk, który trzynaście lat temu przeprowadził się do Polski z Wielkiej Brytanii i od 2014 roku prowadzi na Facebooku stronę NfP. „Jest tu kilku bardzo dobrych korespondentów zagranicznych, ale wiele reportaży i komentarzy na temat Polski, szczególnie w mediach amerykańskich, nie dowodzi szczególnego zrozumienia dla wydarzeń w kraju i ich kontekstu”.

NfP, podobnie jak thenews.pl, publikuje głównie krótkie, angielskie streszczenia artykułów publikowanych w polskich mediach. O ile jednak teksty na thenews.pl są przeważnie zwięzłe i mają  rzekomo ściśle informacyjny charakter, publikacje NfP oferują bardziej rozbudowany kontekst i komentarz.

Stronę NfP na Facebooku śledzi ponad 17 tys. osób. Większość z nich to żyjący w Polsce obcokrajowcy, ale jest ona także popularna pośród polskiej publiczności zainteresowanej tym, w jaki sposób kraj jest prezentowanym w międzynarodowych mediach.

Społecznościowy charakter Facebooka sprawia, że w tekstach NfP często prezentowane są opinie. Tilles podkreśla jednak, że strona kieruję się także kilkoma zasadami, jak na przykład oddawanie głosu różnym stronom w danej sprawie. „Jeżeli artykuł jej krytyczny wobec rządu, zawsze staram się zamieścić także cytat lub argument strony rządowej”, mówi.

Medialny zasięg rządu

Na stronie thenews.pl Polskiego Radia publikowane są krótkie streszczenia w języku angielskim artykułów pojawiających się w polskich mediach. Serwis jest skierowany do podobnych odbiorców co NfP i oferuje kilka działów tematycznych, od krajowych wiadomości do biznesu i od sportu po kulturę. Na pierwszy rzut oka publikowane informacje mogą się wydawać beznamiętne i opisowe. Jednak podlegająca nadawcy publicznemu strona prezentuje przede wszystkim źródła rządowe i państwowe i robi to przeważnie w sposób bezkrytyczny.

Strona internetowa, podobnie jak serwis radiowy, zawsze była inspirowana politycznie, mówi John Beauchamp, który pracował w anglojęzycznej sekcji Polskiego Radia przez dziewięć lat do września 2015 roku. Przez rok pełnił także funkcję jej dyrektora.

Tak jak w przypadku wielu innych publicznych, międzynarodowych nadawców, takich jak Deutsche Welle czy Voice of America, anglojęzyczny serwis Polskiego Radia jest formą „miękkiej dyplomacji”, mówi Beauchamp. Jego celem było i jest promowanie polskich interesów za granicą poprzez budowanie marki kraju.

„Rolą [thenews.pl jako] bezstronnego serwisu informacyjnego nie jest przekonywanie kogokolwiek” – mówi. „Chodzi o to, by przekazywać informacje w sposób rzeczowy, bezstronny i w oparciu o to budować reputację”.

Beauchamp twierdzi jednak, że od czasu, gdy pod koniec 2015 roku do władzy doszło Prawo i Sprawiedliwość, a przede wszystkim po kontrowersyjnej reorganizacji radia i telewizji publicznej na początku roku 2016, narracja na stronie thenews.pl zaczęła być bardziej kontrolowana. Jak mówi, jest to przynajmniej częściowo wynikiem „niezwykłej wrażliwości rządu na to, jak jest postrzegany”.

Polskie Radio nie zgodziło się na proponowaną kilka razy rozmowę z EJO. Zamiast tego, rzeczniczka Małgorzata Kaczmarczyk wysłała autorowi opis serwisu zbliżony do tego, który znajduje się na stronie thenews.pl. Pojawiła się w nim jednak istotna różnica. Tekst na stronie mówi bowiem, że „Polskie Radio dostarcza obiektywnych i bezstronnych informacji o Polsce i jej stanowisku na temat spraw międzynarodowych”. Zamiast „obiektywnych i bezstronnych” (objective and impartial, przyp. tłum.), w mailu informacje te określone zostały już tylko jako „kompleksowe” (comprehensive – przyp. tłum.).

Rozwój „miękkiej dyplomacji”

Polski rząd chce jednak rozszerzyć zasięg komunikacji międzynarodowej. Publiczna telewizja TVP przygotowuje się do uruchomienia anglojęzycznego kanału informacyjnego, który może zostać nazwany Poland24 (lub Poland Today). Zapowiedziany w styczniu 2016 r. międzynarodowy kanał telewizyjny ma przeciwdziałać temu, co wielu członków partii rządzącej postrzega jako fałszowanie obrazu Polski w mediach.

Początkowo inicjatywa ta była zapowiadana jako wspólny projekt wyszehradzki, tworzony we współpracy z Węgrami, Czechami i Słowacją. Według ostatnich doniesień medialnych, cytujących prezesa TVP Jacka Kurskiego, bardziej prawdopodobna wydaje się teraz współpraca polsko-węgierska.

„Kanał telewizyjny w języku angielskim to zasadniczo znakomity pomysł”, mówi Beauchamp, którego proszono o doradztwo, kiedy w planach była wyłącznie polska inicjatywa. „Jest to jednak bardzo kosztowne i jako projekt wyłącznie polski było po prostu niewykonalne”.

Tilles podziela zastrzeżenia dotyczące tak ambitnego przedsięwzięcia. „Nie znam więcej szczegółów, poza krótkimi informacjami pojawiającymi się w mediach. Ale wiele wskazuje na to, że będzie to kolejna odsłona wysiłków rządu na rzecz rozpowszechniania swojego przesłania na arenie międzynarodowej”, mówi. „Myślę, że powinno być więcej materiałów o Polsce w języku angielskim – strona internetowa z wiadomościami byłaby ciekawa – ale cały kanał telewizyjny to przesada”.

Swoją szansę na międzynarodowy przekaz dostrzegły też inne, konserwatywne media. Prorządowa Telewizja Republika zaczęła prowadzić krótki, codzienny program informacyjny w języku angielskim. Angielskie streszczenie głównego wydania „Wiadomości” zaczęła też oferować skierowana do diaspory TVP Polonia. Wszystko wskazuje na to, że w coraz bardziej zagęszczonym międzynarodowym środowisku medialnym polskie anglojęzyczne media czeka intensywna walka o kształt narracji dotyczącej Polski.

„Obserwując sposób, w jaki polski rząd traktuje media, także te międzynarodowe”, komentuje Tilles, „nie sądzę, aby stworzono ofertę wystarczająco subtelną, aby ludzie uznali, że jest to przekaz wyważony i wiarygodny”. Czy zatem domorosłym mediom anglojęzycznym rzeczywiście uda się wpłynąć na dyskurs dotyczący Polski?

Zmiany regulacji prawnych oraz procesów zarządzania mediami w Polsce wzbudziły zainteresowanie na poziomie krajowym i międzynarodowym, w szczególności jeśli chodzi o stan obecny i przyszłość mediów publicznych. Jak do tej pory dyskurs skupiał się głównie na rosnącej polaryzacji mediów i słabnącej wolności prasy.

Pytania związane z wypełnianiem przez Telewizję Polską i Polskie Radio swoich zobowiązań wciąż bazują na tradycyjnym modelu nadawania. Charakteryzuje się on separacją gatunków medialnych, masową produkcją, jak i zbiurokratyzowanym procesem podejmowania decyzji – od góry do dołu. Ten „stary” model, który bazuje na asymetrycznych relacjach z publicznością (nadawcy vs. odbiorcy) i widzeniu nowych praktyk medialnych (media mobilne i online) jako rozszerzenia radia i telewizji w tradycyjnym znaczeniu. Często był on (i jest) przedmiotem ekonomicznych i politycznych nacisków (bez względu na partie polityczne i ich orientację). Nie udaje się także wprowadzanie w jego ramach głębszych organizacyjnych i menedżerskich zmian, które mogą być niezbędne dla zachowania pozycji mediów publicznych w nowym środowisku medialnym, charakteryzującym się społecznościowym tworzeniem mediów oraz „multiplatformowymi” projektami i formami transmedialnymi.

Chociaż wypełnienie zadań związanych z publicznym nadawaniem i utrzymaniem niezależności polskich mediów publicznych powinno być priorytetem, to rozpatrywanie tego zagadnienia powinno być poprzedzone kilkoma krytycznymi pytaniami: W jaki sposób TVP i PR mogą korzystać z nowej ekologii mediów i zmieniających się zachowań użytkowników? Które instytucjonalne i regulacyjne podejścia powinno się brać pod uwagę, by czynić media publiczne w Polsce bardziej inkluzywnymi, zorientowanymi na innowacje i odpowiednimi dla młodych pokoleń? I wreszcie, jakie największe przeszkody stoją na drodze tych zmian?

Media publiczne i nowa ekologia mediów

Sposoby, w jakie media publiczne mogą adaptować się do dynamicznego i szybko zmieniającego się cyfrowego środowiska, były badane i analizowane od lat. Przykładowo niektóre ośrodki decyzyjne, włączając w to Radę Europy i Europejską Unię Nadawców (EBU), stworzyły zestaw narzędzi, które mają/miały wspierać procesy demokratyczne i rozwój społeczeństwa opartego na wiedzy. Co więcej, projekt „MediaRoad” finansowany przez Unię Europejską podkreślił potrzebę opieki nad innowacjami w europejskim przemyśle medialnym (2017-2019). To przełomowe badanie oscylowało wokół stworzenia „Sandbox” – innowacyjnego centrum służącego jako platforma dla kreatywnych małych i średnich przedsiębiorstw, pracujących z większymi partnerami nad nowymi pomysłami i rozwiązaniami. Inicjatywa ta może być postrzegana jako wyraźny sygnał, że nie można analizować przyszłości mediów publicznych bez uwzględniania strategicznych reorganizacji, prototypowania i współpracy z kreatywnymi oraz zaawansowanymi technologicznie firmami. Nowa ekologia mediów, z mediami publicznymi jako firmami kluczowymi i centralnymi, może być zatem postrzegana jako alternatywa dla rozszerzenia zadań mediów publicznych, ale także jako narzędzie do pokonania problemów mających swoje źródło w poprzedniej fazie rozwoju.

Od 2015 roku wraz z profesor Lizzie Jackson z London South Bank University (Wielka Brytania), badaliśmy zjawisko kreatywnych klastrów medialnych w dziesięciu miastach w Europie i Ameryce Północnej. Nasz wspólny projekt badawczy pt. „Kultura organizacyjna mediów publicznych: ludzie, wartości i procesy” finansowany jest przez Narodowe Centrum Nauki (NCN). Przeprowadziliśmy obserwacje i 150 wywiadów o charakterze częściowo ustrukturyzowanym (po 15 w każdym mieście) z pracownikami mediów publicznych i prywatnych, decydentami, badaczami, twórcami startupów, i akceleratorów innowacyjności, założycielami przestrzeni co-workingowych oraz przedstawicielami urzędów miejskich. Naszym celem było zbadanie wewnętrznych kultur klastrów kreatywnych i technologicznych oraz zidentyfikowanie ludzi, wartości i procesów widocznych w tego typu twórczych przestrzeniach, które mogłyby umożliwić skuteczne działanie mediów publicznych.

Spojrzenie na Polskę

Miasto stołeczne Warszawa – jedno z naszych studiów przypadku – było szczególnie interesujące analitycznie, nie tylko w kontekście ostatnich kontrowersji związanych z TVP i PR. Miasto posiada największą liczbę przedsiębiorstw medialnych oraz najwyższy stopień koncentracji start-upów w Polsce. Przyciąga wiele globalnych firm, włączając w to Facebook i Google. Co więcej, Ratusz zaproponował kilka projektów w celu stworzenia struktury technologii komunikacyjnych (ICT) i zmiany Warszawy w dobrze skomunikowane „smart city”. Generalnie rzecz biorąc Warszawa posiada aspiracje do bycia liderem w zakresie nowych technologii i przemysłów kreatywnych na skalę całej Europy Środkowo-Wschodniej.

Klaster kreatywny Warszawy

Tak jak w innych miastach, w Warszawie dotarliśmy do ekspertów i praktyków reprezentujących zarówno media publiczne, jak i innych działających w obszarze nowej ekologii medialnej. Patrząc na fenomen kreatywnych klastrów medialnych, wybraliśmy warszawską dzielnicę Praga. Wraz z powstaniem drugiej linii metra, łączącej Pragę z centrum miasta, dzielnica zaczęła cieszyć się popularnością wśród firm misyjnych i technologicznych, które często ponownie wykorzystują stare obiekty przemysłowe oraz podejmują inicjatywy związane z ich rewitalizacją. Każdego lata w tej właśnie dzielnicy odbywa się tzw. „Otwarta Ząbkowska” – festiwal uliczny z udziałem animatorów, artystów, klubów, organizacji pozarządowych, teatrów oraz gmin. Mówiąc o tej inicjatywie jeden z naszych respondentów wymienił wskaźniki odpowiedzialne za sukces festiwalu. Obejmuje to przede wszystkim: bycie blisko – wśród lokalnych społeczności, nieformalne kontakty oparte na przyjaźni, bliskości i silnej kulturze kontaktów poza pracą. Analizując fenomen Pragi przyjrzeliśmy się również przykładowi SOHO Factory i Centrum Kreatywności Targowa. Obie instytucje oferują małe biura przeznaczone dla kreatywnych osób związanych głównie z reklamą, technologią VR oraz grami. Rozmowa z ekspertami z Centrum Kreatywności Targowa była szczególnie pomocna przy zrozumieniu charakterystycznych cech projektów publicznych, które często napotykają dodatkowe bariery – w tym sztywne struktury i biurokrację. We wszystkich przeanalizowanych przypadkach związki między inicjatywami społecznymi a mediami publicznymi w większości wyrażały się jedynie w doniesieniach o wydarzeniu.

Gdzie są media publiczne ?

Nasi rozmówcy, związani z mediami publicznymi w Warszawie, najczęściej odwoływali się do przestarzałych regulacji medialnych, które mogą tłumaczyć ograniczone zaangażowanie mediów publicznych w kreatywne i technologicznie zaawansowane firmy. Zarówno sam budynek Telewizji Polskiej, jak i ten, w którym mieści się Polskie Radio, znajdują się w dzielnicy Mokotów (z wyjątkiem działów informacyjnych TVP zlokalizowanych przy placu Powstańców Warszawy w centrum miasta). Według niektórych ekspertów zróżnicowanie lokalizacyjne polskich mediów publicznych oraz odległość geograficzna od kreatywnego klastra medialnego mają niebagatelny wpływ na to, na ile TVP i PR są atrakcyjnymi kandydatami do współpracy. Z kulturowego punktu widzenia pracownicy polskich mediów publicznych nie mają łatwego dostępu do kawiarni, restauracji i innych miejsc, w których mogliby nawiązać kontakt z przedstawicielami innych firm. W rzeczywistości kontakty te są postrzegane jako marginalne nawet w relacjach pomiędzy pracownikami TVP i PR. Nasi rozmówcy często odwoływali się do braku działań projektowych oraz projektów multimedialnych. Wręcz przeciwnie – mówili o komunikacji wertykalnej, strukturach hierarchicznych i istnieniu dwóch odrębnych kultur – menadżerów i producentów. Nasi eksperci podkreślili, że wysoki poziom formalizacji i podziału na różne działy, z których każdy wypracował inną kulturę i umiejętności, może istotnie ograniczać potencjał adaptacji mediów publicznych.

Wezwanie do fundamentalnych zmian

Nie ulega wątpliwości, że media publiczne w Polsce osiągnęły moment krytyczny w swojej historii i fundamentalne zmiany są potrzebne – zarówno jeśli chodzi o tendencje związane z kierunkami rozwoju przemysłów kreatywnych, jak i potrzebą wewnętrznej restrukturyzacji. Chociaż otwieranie się mediów publicznych na zewnętrznych graczy oraz przekazywanie większych uprawnień obywatelom i przedstawicielom branż kreatywnych ludzi może brzmieć jak utopia, to brak jakiejkolwiek reakcji może powodować marginalizację TVP i PR w przyszłości. Te podstawowe przesunięcia wymagają również zmian w sposobie myślenia ludzi podejmujących decyzje, którzy powinni myśleć szerzej i zgodzić się na nowy model mediów publicznych.

W poszukiwaniu nowych dróg wspierania niezależnych i zaawansowanych mediów publicznych w Polsce, potrzebny jest nowy dyskurs i komunikowanie tego, że reforma jest niezwykle pilną sprawą. Wierzymy, że powinniśmy przetestować wszystkie nowe sposoby mówienia o mediach publicznych w Polsce (i poza nią). 13 czerwca 2018 roku w Warszawie organizujemy konferencję nt. „Creative Cultures for Media Progression: An Uncoference”, w celu rozpowszechnienia wyników przeprowadzonych przez nas badań oraz umożliwienia badaczom, menadżerom mediów oraz warszawskiej społeczności start-upowej wymianę poglądów w zakresie wiedzy na temat budowania i utrzymywania innowacyjnej kultury opartej na współpracy. Jako badacze mediów twierdzimy, że nie powinniśmy zwalniać samych siebie z tego samego wyzwania adaptacji; zamiast tradycyjnych prezentacji konferencyjnych chcemy stworzyć otwartą, zabawną i towarzyską przestrzeń dyskusji. Głęboko wierzymy, że jest alternatywa dla polskich mediów publicznych. Nigdy się tego nie dowiemy, jeśli nie spróbujemy takiej alternatywy stworzyć.

Zdjęcie: pixabay.com

Projekt realizowany dzięki środkom z programu grantowego Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki

 

Teksty w języku niemieckim, napisane podczas trwania projektu, można znaleźć tutaj

Bardzo rzadko niemieckie media poświęcały Polsce tyle uwagi co w ciągu ostatnich dwóch lat, czyli od przejęcia rządów w Polsce przez Prawo i Sprawiedliwość jesienią 2015 roku. Wprowadzone przez PiS zmiany w zakresie funkcjonowania mediów zostały bardzo mocno skrytykowane dziennikarzy zza zachodniej granicy.

Niemiecki zespół EJO przyjrzał się bliżej temu, w jaki sposób media niemieckie opisywały reformy mediów w Polsce. Analizowano artykuły z czterech stron internetowych największych mediów w Niemczech: tagesschau.de, FAZ.net (Frankfurter Allgemeine Zeitung), Spiegel Online oraz bild.de.

Krytyczne reakcje na wyniki wyborów

W dniu wyborów i zwycięstwa PiS tagesschau.de opublikował tekst o tytule: „Wybory parlamentarne w Polsce: arcykonserwatyści z powrotem u władzy”. Korespondent Henryk Jarczyk informował, że lider PiS, Jarosław Kaczyński, będzie dysponował większością głosów w nowym parlamencie i komentował: „ciężko nie zauważyć protekcjonalnego tonu zwycięzców wyborów”. Dzień później tagesschau.de opublikował wywiad z polskim dziennikarzem, Bartoszem Wielińskim (Gazeta Wyborcza), który mocno krytykował nową władzę. Tytuł tekstu zawierał cytat z wypowiedzi Wielińskiego: „Po wyborach w Polsce: będzie zamieszanie”.

Bild.de w dniu wyborów opublikował tekst odnoszący się do sytuacji w Polsce i pytał: „Czy po wyborach Polska zostanie kolejnymi Węgrami?”. W artykule cytowano wypowiedź polskiej politolog, Anny Materskiej-Sosnowskiej, która sugerowała, że w przypadku zwycięstwa PiS Polska podąży w stronę „autorytarnych struktur, ostrej retoryki i ekonomicznej izolacji”, zasadniczo podążając w podobnym kierunku jak Węgry. Spiegel Online odniósł się do tego, pytając: „Czy Polska zostanie bastionem nacjonalizmu, izolowanym w UE?”

„Konflikt może się nasilić”

W końcu grudnia 2015 roku głosowane były ustawy dotyczące mediów publicznych i wpływu rządu na powoływanie ich kadr. Skutkiem były daleko idące zmiany personalne, związane z pozbywaniem się części pracowników TVP i PR oraz zastępowaniem ich dziennikarzami przychylnymi rządowi. Wywołało to olbrzymie kontrowersje, jak również demonstracje uliczne przeciwko nowym regulacjom.

Media niemieckie podjęły również ten temat. Najobszerniej uczynił to Spiegel Online. Bild.de w najmniejszym stopniu zajął się tematem. Był jednak, biorąc pod uwagę swoją reputację, zaskakująco obiektywny. Tagesschau.de ponownie odwołał się do opinii Bartosza Wielińskiego z Gazety Wyborczej, który wyraził swoje zdziwienie tym, z jaką szybkością polski rząd zdecydował się na zmianę ustawy dotyczącej mediów publicznych. Wezwał także Europę do wyrażenia swojej opinii i potępienia kursu obranego przez polski rząd.

FAZ.net opisał zmiany w krytycznym i nieco przesadnym tonie. „Polski rząd może zwolnić wszystkich pracowników mediów audiowizualnych”, głoszono w jednym z tekstów ze stycznia 2016 roku. W treści artykułu autor, Konrad Schuller, korygował jednak, że chodzi tylko o media publiczne, których dotyczyła nowa ustawa. W pozostałej części artykułu Schuller nawiązał do wielu innych detali, opisując nawet różnicę pomiędzy „małą” i „dużą” ustawą medialną. Tytuł był więc mylący, ale sam artykuł zawierał sporo wiedzy o zmianach w polskich mediach.

Po styczniu 2016 roku, przez następnych kilka miesięcy nie pisano o polskich mediach. Dopiero w lipcu 2016 roku pojawiła się nowa fala artykułów na temat wolności mediów w Polsce. Stało się to w związku ze zmanipulowanym przez TVP wystąpieniem prezydenta USA, Baracka Obamy, dotyczącym demokratycznych instytucji i wartości. Ich kontekstem był spór o Trybunał Konstytucyjny.

Spiegel Online nazwał całą sprawę „absurdem” i bezpośrednio wyraził obawę o stan polskiej demokracji. Bild.de uczynił podobnie, ale w sposób typowo tabloidowy: „Powiew Korei Północnej w polskich mediach! Takie kłamstwa są zwykle kojarzone z Kim Jong-unem…”

„Opór przeciw uciszaniu mediów”

Po roku od uchwalenia ustawy dotyczącej mediów publicznych, 14 grudnia 2016 roku ogłoszono plany ograniczenia dostępu dziennikarzy do obrad polskiego parlamentu. Skutkiem były masowe protesty i dwutygodniowa okupacja Sejmu przez opozycyjnych parlamentarzystów.

Korespondent tagesschau.de Henryk Jarczyk pisał o „Oporze przeciw uciszaniu wolnych mediów”. W swoim tekście cytował głównie krytyków rządu PiS. Jedynie na końcu pojawił się krótki cytat z wypowiedzi Jarosława Kaczyńskiego, który nazwał protestujących „chuliganami”. Reakcją autora była jego własna opinia: „Tak nie wygląda wygaszanie konfliktu”.

Także FAZ.net i Spiegel Online szeroko rozpisywały się o wydarzeniach w parlamencie i o protestach.

Na stronie FAZ.net Gerhard Gnauck pisał, że duży kryzys polityczny w Polsce jest blisko. Używając sformułowań typu „beczka prochu wybuchła w piątek”, próbował wyjaśnić powagę sytuacji. Spiegel Online również użył sformułowania „kryzys polityczny”, opisując całą sytuację w wielu tekstach, często bardzo szczegółowo (np. tutaj).

Bild.de ponownie opisał sprawy w typowo tabloidowym stylu, z dramatycznym tytułem: „Chaos, zgiełk, zgromadzenia: rewolta przeciw polskiemu rządowi”. Autor, Dirk Müller-Thederan nawiązał także w swoim emocjonalnym artykule do zbliżających się Świąt Bożego Narodzenia. Napisał: „Zamiast przedświątecznego spokoju I przygotowania bożonarodzeniowego menu (zwykle składającego się z dwunastu dań, w tym zupa, karp, wódka i ciasta) polscy obywatele kręcą głowami w reakcji na widowisko, którego są świadkami”. O wycofaniu projektu związanego z ograniczeniem wstępu dziennikarzy do parlamentu bild.de już nie wspominał.

FAZ.net, Spiegel Online i tagesschau.de opisywały, w jaki sposób polski kryzys sejmowy dobiegł końca. Jednak od tego czasu wydarzeniom związanym z funkcjonowaniem mediów w Polsce nie poświęcały już tyle uwagi.

Co ciekawe, cztery analizowane organizacje medialne nie pisały zupełnie o planach „repolonizacji” mediów w Polsce, odnoszących się przecież w dużej części do potencjalnego ograniczenia pola działania dla zagranicznych, głównie niemieckich, wydawców prasy.

Projekt realizowany dzięki środkom z programu grantowego Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki

 

Teksty w języku niemieckim, napisane podczas trwania projektu, można znaleźć tutaj

Zdjęcie: Zrzut ekranu ze strony tagesschau.de

Około 72 tysięcy zawodowych dziennikarzy pracuje w niemieckich mediach drukowanych, na platformach internetowych, w radiostacjach i telewizji. Co charakteryzuje niemiecki krajobraz medialny, jaką ma strukturę oraz jakie są jego podstawy?

Niemcy to ojczyzna największego europejskiego dziennika: Die Bildzeitung (Bild).) Średni dzienny nakład tego tabloidu to blisko 2,5 miliona egzemplarzy. Bild nie jest jednak postrzegany jako sztandarowy produkt niemieckich mediów, które charakteryzuje duża różnorodność.

Pojawienie się w 1991 roku powszechnego dostępu do Sieci wielu traktowało sceptycznie. Dzisiaj świat bez internetu wydaje się być niemożliwy.. Nadal jednak nie jest to najczęściej i najbardziej eksploatowane medium w Niemczech. Prym wciąż wiedzie stara, dobra telewizja.

Nawet radio jest bardziej popularne niż internet

Niemcy spędzają średnio 223 minuty dziennie przed telewizorem – co stanowi więcej niż 150% czasu spędzanego online (Media Analyse Radio 2015). Odbiorcy mogą wybierać pomiędzy prywatnymi i publicznymi nadawcami. Media publiczne są finansowane głównie z opłat abonamentowych, które wynoszą 17,50 euro miesięcznie. Nieważne, czy gospodarstwo domowe posiada tylko odbiornik telewizyjny czy radiowy – lub nie posiada żadnego z nich – opłata musi być uiszczana. Nadawcy prywatni pozyskują fundusze głównie z przekazów reklamowych.

Telewizyjnym liderem w Niemczech jest publiczny kanał ZDF z udziałem 12,5% rynku (AGF April 2017). Kolejnym wpływowym graczem jest drugi kanał publiczny ARD (11,8%) oraz prywatny RTL (9,4%). Dziewięć regionalnych kanałów należących do sieci ARD, które relacjonują głównie wydarzenia w poszczególnych regionach, zwiększają udział telewizji publicznej w rynku o dodatkowe 12,3%.

Radio jest drugim po telewizji medium w Niemczech. Nasi zachodni sąsiedzi przeznaczają na słuchanie radia około 173 minuty dziennie – najczęściej podczas jazdy samochodem.

W Niemczech mamy do czynienia z dwoma narodowymi kanałami radiowymi: „Deutschlandradio Kultur’ (Radio Kultura) and ‘Deutschlandfunk’ (Radio Niemieckie). Co więcej, w przestrzeni medialnej znajduje się wielu małych nadawców, którzy zajmują się informacjami regionalnymi i lokalnymi.

Prawo dotyczące sektora mediów audiowizualnych gwarantuje to, że publiczni i prywatni nadawcy funkcjonują równolegle. Obowiązujące regulacje dają nadawcom publicznym prawo udziału w kształtowaniu opinii publicznej oraz dbania o właściwe funkcjonowanie demokracji w Niemczech.

Ponadto działalność medialną regulują poszczególne landy. Oznacza to, że każdy region powinien regulować i kontrolować działalność nadawczą – prywatną i publiczną – w ramach administracyjnie wyznaczonego obszaru.

Prawie każdy w wieku od 14 do 49 lat używa internetu

Liczba osób korzystających z internetu zwiększa się z roku na rok. Obecnie jest to 58 milionów (84%) Niemców (ARD/ZDF Onlinestudie 2016). Inne badania (na przykład Digital News Report 2016) wskazująna wyższy wynik – ponad 88 % mieszkańców.

Pierwsze wiadomości online w Niemczech były oferowane przez taz–die Tageszeitung i Süddeutsche Zeitung w 1995 roku. Wg ostatnich szacunków w Niemczech funkcjonuje obecnie 660 stron oraz blogów poświęconych aktualnym informacjom. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się materiały wideo.

Więcej niż dwie trzecie użytkowników internetu korzystają z niego codziennie za pomocą smartfonów (w grupie wiekowej 14-29 lat prawie wszyscy). Ale także zdecydowana większość osób powyżej 50 roku życia jest aktywnych online (82%).

Przeciętny Niemiec spędza w Sieci 2 godziny i 8 minut dziennie. Dla większości użytkowników głównym powodem jest aktywność w serwisie Facebook czy WhatsApp. Co druga osoba wykorzystuje aplikację WhatsApp w codziennych czynnościach, a co czwarta Facebooka. Inne popularne media to te, które bazują na treściach wizualnych – Instagram i Snapchat, które są wykorzystywane przez odpowiednio 7% i 4% Niemców.

Konsumpcja mediów w Niemczech jest silnie uzależniona od grupy wiekowej. Schemat korzystania z poszczególnych platform informacyjnych wśród osób młodych (14–29 lat) jest zupełnie różny od tego, którym charakteryzują się osoby powyżej 50 roku życia. Młodzi wykorzystują internet w codziennych czynnościach (245 minut dziennie), natomiast osoby starsze (50+) oglądają częściej telewizję (średnio 311 minut) i spędzają około 64 minut mniej na surfowaniu w Sieci.

Bild – niemiecki lider medialny

Na przestrzeni lat upowszechnienie się nowych mediów doprowadziło do powolnego schyłku mediów tradycyjnych. Przykładowo Financial Times zamknął niemieckie wydanie w 2012 roku. Od 2013 roku Westfälische Rundschau zrezygnowało z własnej redakcji; artykuły są kopiowane z innych gazet. Nadal jednak w Niemczech funkcjonują 344 tytuły prasowe. Jednocześnie reprezentują one ponad 400-letnią historię tego kraju. Podczas II wojny światowej stały się one narzędziem w rękach Nazistów, jednakże w 1945 roku niemieckie media narodziły się na nowo. Cztery lata później w konstytucji RFN zapisano:

„Każda osoba ma prawo do wyrażania swojej opinii poprzez mowę, pismo i obrazy oraz rozpowszechniania ich poprzez dostępne źródła publiczne bez czyjejkolwiek ingerencji. Wolność prasy oraz wolność informowania poprzez radio i film są chronione”. (Konstytucja Niemiecka, Art. 5, Sekcja 1)

Codziennie drukowanych jest ponad 16 milionów egzemplarzy. Regionalne i lokalne tytuły prasowe odgrywają ważną rolę w Niemczech i często posiadają monopol na danym terenie.

Bild i Süddeutsche Zeitung, tak samo jak Der Spiegel są uważane za wiodące w sektorze mediów drukowanych. Są też najczęściej cytowane i czytane.

Niemiecka Rada Mediów nie karze

Niemiecka Agencja Prasowa (Deutsche Presseagentur, DPA) jest najczęściej wykorzystywaną agencją prasową w niemieckich gazetach i w internecie., choć popularne są także inne agencje prasowe, takie jak Associated Press czy niemiecki oddział Reutersa.

W celu zapewnienia postępowania dziennikarzy zgodnie z etyką wykorzystywany jest Kodeks Prasowy będący efektem działalności Niemieckiej Rady Prasowej (Presserat). Dziennikarze i wydawcy pracują w jej ramach razem, kładąc nacisk na rzetelne informowanie oraz ochronę prywatności w mediach.

Każdy Niemiec ma prawo do złożenia zażalenia w związku z medialnym przekazem. Sprawa kierowana jest wtedy do Niemieckiej Rady Prasowej, która wszczyna proces. Problematyczną kwestią jest to, że  Kodeks i Rada nie „karzą” w sensie prawnym, a jedynie wskazują na błędy i je piętnują. Niemiecka Rada Prasowa jest zatem organem samorządu dyscyplinarnego. Na podstawie postanowień Rady wydawcy powinni egzekwować jej wytyczne, wraz z konsekwencjami, choć nikogo nie można zmusić do wdrożenia tych zaleceń.

Źródła:

https://www.agf.de/daten/tvdaten/marktanteile/

http://www.ard-zdf-onlinestudie.de/index.php?id=568

https://www.tagesschau.de/kultur/onlinestudie-101.pdf

https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/Digital-News-Report-2016.pdf (cześć 2.3, S. 36ff)

https://www.newsroom.de/news/press-relations-schneller-mehr-wissen/telekommunikation-11/medienlandschaft-in-deutschland-bild-und-sz-gehoeren-weiterhin-zu-den-top-leitmedienard-erstmals-a/

https://www.journalistenkolleg.de/c/document_library/get_file?uuid=44292133-bb38-4933-b30d-5770c39ac7ba&groupId=10157

Projekt realizowany dzięki środkom z programu grantowego Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki

 

Teksty w języku niemieckim, napisane podczas trwania projektu, można znaleźć tutaj

Zdjęcie: Michał Kuś

Ponad stu medioznawców z kilkudziesięciu ośrodków naukowych zastanawiało się w Salonikach nad przyszłością dziennikarstwa. Większość była zgodna, że branża podlega poważnym zmianom, których zatrzymać już się nie da.

Okazją do międzynarodowej debaty była konferencja naukowa, zorganizowana pod auspicjami sekcji badań nad dziennikarstwem ECREA (European Communication Research and Education Association). W ciągu dwóch dni (28-29 marca), w pięknej Hali Koncertowej w Salonikach, odbyło się prawie 30 sesji, podczas których badacze z Europy, Azji, Stanów Zjednoczonych i Australii dyskutowali na temat kondycji dziennikarstwa i o perspektywach jego rozwoju.

Zdaniem wielu uczestników konferencji, jednym z głównych czynników stymulujących przemiany był poważny kryzys ekonomiczny, zauważalny choćby poprzez liczbę zwolnionych w ostatnich czasach dziennikarzy. Jednocześnie niezwykła ekspansja i wzrost popularności mediów społecznościowych sprawiła, że znaczenie mediów tradycyjnych, także mainstreamowych, istotnie się zmniejszyło. Co więcej, dokonuje się to w warunkach szybkiego postępu technologicznego, ułatwiającego zarówno pozyskiwanie informacji, jak i ich późniejsze przekazywanie oraz redystrybuowanie.

Robert Picard, jeden z głównych mówców, w wykładzie otwierającym konferencję podkreślał, że obecnie mamy do czynienia z nowym ekosystemem mediów, w którym zastany model przemysłu medialnego jest wypierany przez nowy – zorientowany na świadczenie usług za pomocą różnorodnych platform i kanałów dystrybucji. To powoduje osłabienie roli, jaką pełniły dotychczas media głównego nurtu i przyczynia się do deinstytucjonalizacji przekazywania najistotniejszych informacji. Zdaniem dyrektora naukowego Reuters Institute, duże organizacje dziennikarskie są już przeżytkiem i prawdopodobnie ich miejsce zajmą gildie na wzór dawnych stowarzyszeń rzemieślniczych. Dostrzega w tym również szansę dla mediów lokalnych.

Z kolei Henrik Ӧrnebring, drugi z głównych dyskutantów, zastanawiał się nad pozytywnymi i negatywnymi aspektami dziennikarstwa w obecnej dobie. Badacz z Uniwersytetu w Karlstad uznał za bezcelowe prowadzenie rozważań nad tym, kim w ogóle jest dzisiaj dziennikarz, gdyż kluczowym jest w tej sytuacji odpowiedzenie na pytanie, co czyni go profesjonalistą. Koniecznym, zdaniem Ӧrnebringa, jest znalezienie precyzyjnych wykładników branżowego profesjonalizmu. I to zarówno na poziomie organizacji medialnych, jak i odbiorców ich przekazów. Czym jest bowiem ów profesjonalizm, skoro pracę dziennikarzy można zastąpić algorytmami – pytał retorycznie Ӧrnebring.

Trudno byłoby znaleźć wspólny mianownik dla ponad stu wygłoszonych referatów przez naukowców z kilkudziesięciu krajów. Jednak motywem przewodnim były przede wszystkim zmiany, zachodzące w ostatnim czasie w mediach, tak po stronie organizacji procesu produkcyjnego i dystrybucyjnego, jak i w samym zawodzie dziennikarskim. Najczęściej odmienianym słowem była więc „transformacja”, używana w kontekście: mediów w ogóle, dziennikarstwa jako profesji czy wreszcie zmieniających się warunków pracy dziennikarza. Wiele uwagi poświęcono również procesom cyfryzacji mediów w wielu krajach, w tym także w Polsce. Jak słusznie zauważył Bernd Blӧbaum z Uniwersytetu w Mϋnster, jest ona wyzwaniem, jednak nie zmienia istoty dziennikarstwa.

W trakcie konferencji nie zabrakło również rozważań na temat sytuacji wybranych sektorów medialnych w poszczególnych krajach. Ku zaskoczeniu niektórych uczestników, kraje Półwyspu Bałkańskiego (np. Grecja i Serbia), podobnie jak część państw Europy Zachodniej (np. Hiszpania i Portugalia) oraz Europy Środkowo-Wschodniej (np. Polska) borykały się z wieloma problemami związanymi z funkcjonowaniem mediów publicznych, w szczególności telewizji. Niektóre z nich są wciąż na etapie budowania stabilnego i wiarygodnego systemu mediów publicznych- i to z różnym skutkiem.

W konferencji udział wzięła dwójka polskich medioznawców: Agnieszka Stępińska z Uniwersytetu w Poznaniu i Adam Szynol z Uniwersytetu Wrocławskiego.

Zdjęcie: http://www.jss2014thessaloniki.eu

Analiza wyzwań stawianych zarządzającym mediami publicznymi w erze nowych rozwiązań technologicznych i zmian w korzystaniu z mediów przez publiczność stanowi główny temat pracy zbiorowej pod redakcją Michała Głowackiego i Lizzie Jackson.

Książka pt. „Public Media Management for the Twenty-First Century: Creativity, Innovation, and Interaction” ukazała się nakładem wydawnictwa Routledge/Taylor & Francis Group (Londyn i Nowy Jork) we wrześniu 2013 roku. Praca zawiera 15 artykułów przygotowanych przez ekspertów reprezentujących media publiczne, instytucje międzynarodowe oraz ośrodki akademickie.

Na łamach publikacji autorzy podejmują próbę analizy teorii, modeli oraz strategii rozwojowych w nowej ekologii mediów, gdzie coraz większą rolę odgrywają media społecznościowe, wyszukiwarki internetowe oraz inne platformy wspierające interakcję współczesnych organizacji medialnych z kreatywną publicznością. Punktem wyjścia do prowadzonych badań i analiz jest Zalecenie Komitetu Ministrów Rady Europy CM/Rec(2012)1 o zarządzaniu mediami publicznymi, które wskazuje na konieczność usprawnienia systemu zarządzania opartego na zasadach przejrzystości, otwartości i odpowiedzialności, a także na gotowość mediów publicznych do podjęcia dialogu z publicznością.

W gronie autorów znalazło się kilku ekspertów, którzy w latach 2009-2012 wchodzili w skład Ad hoc Advisory Group on Public Service Media Governance (MC-S-PG) – grupy doradczej odpowiedzialnej za konsultacje i przygotowanie szkicu zalecenia z 2012 roku. Pracę rozpoczyna wstęp autorstwa Jana Malinowskiego – kierownika Departamentu Społeczeństwa Informacyjnego w Radzie Europy. Książka dedykowana jest dr. Karolowi Jakubowiczowi, którego jeden z ostatnich artykułów naukowych znalazł się w gronie tekstów przyjętych do publikacji.

Zarządzanie mediami publicznymi w dobie przemian społecznych i rozwoju nowych technologii było także tematem spotkania autorów i innych ekspertów – przedstawicieli instytucji międzynarodowych, praktyków mediów oraz świata akademickiego, które zostało zorganizowane na Uniwersytecie Warszawskim w dniach 12–14 maja 2013 roku. Międzynarodowe warsztaty pt. “Public Service Media Management: In Search for New Models of Public Service Media in the Era of Social Change and New Technologies” sponsorowane były przez Europejską Fundację Naukową (European Science Foundation – ESF) w ramach konkursu ESF Exploratory Workshops 2012 – inicjatywy wspierającej organizację interaktywnych spotkań, wyznaczających nowe kierunki badań.

Najważniejsze elementy Zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy CM/Rec(2012)1 o zarządzaniu mediami publicznymi podkreślone zostały w przemówieniu inauguracyjnym przez Jana Malinowskiego, który przypomniał, że Rada Europy przywiązuje wielką wagę do wdrażania standardów dotyczących działalności mediów publicznych i zaznaczył, że media publiczne są narzędziem wskazującym na „poziom zdrowia” demokracji. Organizatorzy warsztatów Lizzie Jackson (Ravensbourne, UK) oraz Michał Głowacki (Uniwersytet Warszawski) podkreślili, że media publiczne znajdują się współcześnie między dwoma modelami: 1) industrialnym, który charakteryzuje się standaryzacją i produkcją masową oraz występowaniem struktur zarządzania, opartych na hierarchii i „piramidzie władzy” oraz 2) sieciowym (post-industrialnym), opartym na rozwoju nowych mediów i technologii, procesach indywidualizacji, zmianach w korzystaniu z mediów (prosumenci, user-generated content) i nowych relacjach między zarządzającymi mediami a publicznością. Duża liczba współczesnych mediów publicznych nie jest w pełni przygotowana do działania w ramach modelu sieciowego. Analizując przyczyny tego stanu, wskazali na istnienie nieaktualnych i nieodpowiednich struktur zarządzania i zaproponowali listę wyzwań dla zarządzających mediami publicznymi, na której znalazły się m.in. potrzeby wspierania innowacji, tworzenia nowych systemów monitorowania jakości, rozwoju nowych platform dla nawiązania i podtrzymania interakcji między mediami publicznymi a publicznością, analizy istniejących modeli finansowania i alternatywnych źródeł przychodów, usprawnienia zarządzania, osiągania większego poziomu „elastyczności” w istniejących strukturach organizacyjnych oraz włączenia w procesy zarządzania reprezentantów publiczności.

Sesje tematyczne zorganizowane w ramach warsztatów ESF podkreśliły złożoność problematyki i umożliwiły analizę procesów zarządzania w odniesieniu do tradycyjnych i nowych metod zarządzania, ewolucji polityki medialnej, zmian dokonujących się w dziennikarstwie, relacji mediów publicznych z użytkownikami platform online oraz struktur organizacyjnych umożliwiających rozwój nowych form mediów w interesie publicznym. W trakcie spotkania idee i analizy prezentowali m.in.: Charles Brown (University of Westminster, Wielka Brytania), Nuno Conde (Portuguese Catholic University, Portugalia), Marcin Dąbrowski (TVP Technologie), Andra Leurdijk (doradca do spraw mediów, Holandia), Miša Molk (media ombudsman – rzecznik praw odbiorców mediów w RTV Slovenija, Słowenia), Christian S. Nissen (były dyrektor generalny Danmarks Radio, Dania), Ren Reynolds (twórca i założyciel The Virtual Policy Network – organizacji typu think tank, promującej dyskurs publiczny w zakresie gier online, światów wirtualnych w Wielkiej Brytanii), Roberto Suarez Candel (dyrektor The Media Intelligence Service, Europejska Unia Nadawców – EBU), Tim Suter (dyrektor Perspective Associates – organizacji doradzającej mediom i przedstawicielom rynku telekomunikacji w Wielkiej Brytanii w sprawach strategii i reform), Michael Wagner (dyrektor Media and Communication Law, Europejska Unia Nadawców – EBU) oraz Bissera Zankova (doradca Ministra Transportu, IT i Komunikacji w Bułgarii).

Każdą z omawianych sesji kończył półgodzinny panel dyskusyjny, w ramach którego uczestnicy przedstawiali uwagi, pytania oraz pomysły w zakresie zarządzania mediami publicznymi. W sesji podsumowującej spotkanie, moderowanej przez Tima Sutera, wskazano na istnienie problemów i tematów, które mogą wpływać na konieczność kontynuowania dyskusji w zakresie zarządzania mediami publicznymi w przyszłości oraz podtrzymywania i rozwijania współpracy z Radą Europy, EBU oraz ECREA. Jedną z propozycji stanowił też pomysł organizowania spotkań tego typu w systemie cyklicznym i opracowanie propozycji międzynarodowego projektu badawczego. Organizatorzy warsztatów opracowali kompleksowy raport naukowy, który podsumowuje wszystkie dyskusje i określa schemat dla wspierania innowacji w mediach publicznych. Raport, którego założenia wysłane zostaną do przedstawicieli instytucji międzynarodowych, pracowników mediów publicznych i reprezentantów świata akademickiego, ma przyczynić się wspierania dyskusji na temat przyszłości mediów publicznych w Europie.

ŹRÓDŁA:

Raport, program spotkania oraz prezentacje multimedialne ze spotkania ESF w Warszawie dostępne są na stronach internetowych Instytutu Dziennikarstwa UW: http://www.id.uw.edu.pl/dzialy/badania/strona/-esf-workshop

Szczegółowe sprawozdanie z warsztatów Europejskiej Fundacji Naukowej na Uniwersytecie Warszawskim opublikowane zostało w numerze 3 (54) 2013 “Studiów Medioznawczych”

Zdjęcie dostarczone przez autora tekstu.