Mijają lata, a prasa ciągle walczy o byt w wirtualnym świecie. Wreszcie pierwsze prenumeraty cyfrowe zaczynają przynosić na tyle duże zyski, że można realnie myśleć o subskrypcji online w kategoriach ratunku dla gazet. Choć do stabilizacji rynku prasy w erze cyfrowej jeszcze bardzo daleka droga, za rogiem czai się kolejne wyzwanie, z którym media będą musiały się zmierzyć albo wykorzystać w służbie sobie i swoim interesom na rynku medialnym. Tym wyzwaniem jest dźwięk.

Amazon Echo (Alexa), Google Home (Asystent Google), Apple HomePod (Siri). Kto ma choć ogólne pojęcie o nowych technologiach, ten wie, że największe firmy technologiczne świata prowadzą właśnie ekspansję inteligentnych głośników (i asystentów głosowych). To nic innego, jak sztuczna inteligencja zaprzęgnięta do tego, by w formie głosu komunikować się z użytkownikiem i wykonywać jego polecenia w postaci odnajdywania w internecie interesujących go tematów czy włączania ulubionych aplikacji bądź programów. Tak prezentują się najbardziej podstawowe funkcje asystentów głosowych, ale możliwości, które daje sztuczna inteligencja (ang. artifical intelligence – AI), jest znacznie więcej. Tyle, że większość z nich nie została jeszcze wymyślona. Nic nie szkodzi. Specjaliści i tak mają co robić, bo dotychczas nam znane ciągle wymagają mnóstwa pracy, nakładów finansowych i zmian, by sprostać ewoluującym potrzebom społeczeństwa.

Zapewne żadna z branż biznesu nie omieszka spróbować, jak może wykorzystać tę technologię do celów biznesowych. Podobnie jest z mediami, które pochłonięte odnajdywaniem się w cyfrowej rzeczywistości już wiedzą, że kolejne wyzwanie i szanse na rozwój są związane właśnie ze sztuczną inteligencją. Niektóre wielkie koncerny medialne już podjęły działania, aby eksperymentować, wyznaczać trendy i przekonywać do siebie pierwszych użytkowników. Przyjrzyjmy się, jak to robią.

Perspektywa potężnego rozwoju

Nazwy najpopularniejszych asystentów głosowych, należących do największych firm technologicznych na świecie, w Stanach Zjednoczonych wymawia się w środku nocy bez zająknięcia. W Polsce nadal nieliczni zdają sobie sprawę z istnienia tego typu urządzeń, choć świadomość społeczeństwa regularnie wzrasta.

Od 2017 roku National Public Radio i Edison Research publikują raporty dotyczące rynku inteligentnych głośników. Wyniki najnowszego badania opublikowane po raz pierwszy w styczniu podczas CTA Research Summit na targach CES 2019 w Las Vegas wskazują, że już 21% populacji Stanów Zjednoczonych korzysta z co najmniej jednego inteligentnego głośnika. To 53 miliony dorosłych obywateli tego kraju, który liczy ponad 328 milionów mieszkańców. Biorąc pod uwagę, że w 2017 roku tego typu urządzenia posiadało raptem 7% amerykańskiego społeczeństwa, mówimy o znaczącej ekspansji.

W 2019 roku prym w USA wiodą inteligentne głośniki Echo wyprodukowane przez Amazon. Posiada je już 63,3% ogółu osób, które korzystają z tej technologii. Sztuczna inteligencja, choć ciągle bardzo niedoskonała i z wielu względów kłopotliwa, przyciąga jak magnes zarówno pasjonatów nowych technologii, jak i przedstawicieli kolejnych branż, które upatrują w połączeniu głośników z asystentem głosowym szansy na duży zarobek.

Rozrywka dla dzieci, czyli biznes dla dorosłych

Mukul Devichand, redaktor wykonawczy BBC Voice + AI przytoczył na blogu „Technology + Creativity Blog” sentencję wypowiedzianą w 1936 roku przez jednego z byłych dziennikarzy stacji: „Będziecie oglądać narodziny nowej sztuki”. To zdanie odnosiło się do powstania telewizji. Osiemdziesiąt lat później wiadomo, że jej istnienie całkowicie zmieniło funkcjonowanie mediów i było prawdziwą rewolucją, stając się jednym z symboli cyfrowego świata. Dzisiaj stajemy u progu wynalazku, który ponownie może wywrócić świat mediów do góry nogami, tworząc nową rzeczywistość, a przynajmniej mocno ją modyfikując. Mowa o sztucznej inteligencji zaprzęgniętej do obsługi tzw. inteligentnych głośników.

BBC powołało specjalny zespół ludzi zajmujących się opracowaniem sposobów wykorzystania sztucznej inteligencji na potrzeby koncernu. To nie jest chwilowy zachwyt. Już w maju ubiegłego roku przedstawiciele tej firmy doskonale zdawali sobie sprawę, jakie możliwości niesie ta gałąź nowych technologii dla dziennikarstwa i rozrywki. Wystąpienia podczas konferencji BBC Sounds Amazing tylko to potwierdziły. Otwierając to wydarzenie Matthew Postgate, główny specjalista do spraw technologii produktów w dziale projektowania i inżynierii w BBC, powiedział, że „w przeciwieństwie do obrazu, dźwięk jest wszechobecny, kiedy znajdujemy się w stanie świadomości. Uszy nigdy się nie zamykają. Muszą być ważniejsze niż oczy”.

Jego opinia nie wzięła się znikąd. Już w grudniu 2017 roku największy nadawca publiczny na świecie dał możliwość korzystania z pierwszych usług sygnowanych logiem BBC w asystentach głosowych Amazona, Google’a i Apple’a. Były to stacje radiowe oraz podcasty. „Przez cały rok ulepszaliśmy to doświadczenie – integrując na przykład niektóre treści audio BBC Sounds i dodając do tego ogromną bibliotekę programów radiowych BBC w wersji na żądanie” – pisał w styczniu 2019 roku Mukul Devichand na jednym z blogów należących do nadawcy.

Od końca 2017 roku sporo się zmieniło, choć brytyjski koncern ciągle jest na początku drogi i dopiero uczy się, jak wykorzystywać sztuczną inteligencję do prezentowania nowych formatów słuchaczom. Niedawno została uruchomiona usługa dla dzieci. Popularny kanał telewizyjny BBC Cbeebiees doczekał się wersji audio. „Próbowaliśmy przyjąć filozofię ludzi takich jak Leslie Mitchell, który jeszcze w 1936 roku zdał sobie sprawę, że telewizja wymaga nowego sposobu robienia rzeczy stworzonych wcześniej dla radia. Jako prezenter pierwszego programu telewizyjnego BBC założył on, że nierealistyczne byłoby oczekiwanie pozostania anonimowym, tak jak było to wtedy w przypadku prowadzących audycję radiową” – podkreśla Devichand.

W ubiegłym roku najmłodsi słuchacze, dzięki sztucznej inteligencji, mogli porozmawiać ze swoimi ulubionymi postaciami znanymi z kanału telewizyjnego BBC skierowanego właśnie do nich. To jednak tylko jeden z pomysłów na wykorzystanie asystentów głosowych. Brytyjski nadawca nie rezygnuje też z bardziej tradycyjnych form spędzania czasu „przy głośniku”. Pojawiły się quizy, gry w wersji audio, słuchanie muzyki. „Chcemy dać też możliwość zarówno dzieciom, jak i rodzicom wysłuchania tradycyjnych bajek na dobranoc opowiedzianych przez Toma Hardy’ego i Dolly Parton”.

Potencjał informacji

W Stanach Zjednoczonych interesująco wygląda ekspansja informacyjna skierowana do dorosłych użytkowników asystentów głosowych zaimplementowanych w „inteligentnych głośnikach”. Koncerny medialne w tym kraju coraz większy nacisk kładą na sferę informacyjną. Stąd pomysł, aby stworzyć aplikację NPR One (wcześniej Infinite Player) należącą do National Public Radio – publicznego nadawcy w USA.

W trakcie nocy wyborczej w 2016 roku użytkownicy mogli poprosić Alexę o przedstawienie skrótu informacji dotyczących tego tematu. Prawdziwe spektrum możliwości przygotowanych przez pracowników NPR ma być dostępne podczas kampanii wyborczej w wyborach prezydenckich w 2020 roku.

Pomysłów nie brakuje także na tak prostą funkcjonalność, jak poproszenie sztuczną inteligencję o przedstawienie najnowszych wiadomości. „Ta prosta prośba ma potencjał, by rzucić wyzwanie fundamentom radia, przekształcić transmisje w rozmowy, zmienić historie, które ludzie słyszą i stworzyć zindywidualizowane strumienie informacji” – pisze dla Nieman Report Gabe Bullard, ekspert rynku audio związany z Nieman Lab, a wcześniej przez niemal dekadę z NPR.

Istotne dane na temat tej technologii zaprezentowali badacze z Reuters Institute, którzy w raporcie „The Future of Voice and the Implications for News” zawarli następujący wykres, dotyczący najważniejszych, zdaniem użytkowników, funkcji inteligentnych głośników:

Aktualności znajdują się dopiero na piątym miejscu pod względem aktywności, do których użytkownicy najczęściej wykorzystują inteligentne głośniki. Prośba o przedstawienie informacji przez asystenta głosowego jest regularnie używana przez 46 proc. społeczeństwa korzystającego z tej technologii, ale tylko dla jednego procenta jest najbardziej ceniony.

Może to oznaczać, że potencjał jest ogromny, ale zwykłe proszenie o skrót informacji to zdecydowanie za mało. Należy znaleźć nowe możliwości i sposoby konsumowania tego typu treści przez użytkowników. Niewykluczone, że powstaną nowe formaty prezentowania informacji dostosowane i dostępne wyłącznie dla asystentów głosowych. W tej chwili nie istnieje funkcjonalność w tym zakresie, która zrobiłaby różnicę i wzbudziła zainteresowanie większej liczby użytkowników.

Problemy podcastów

Sztuczna inteligencja oraz jej wykorzystanie w inteligentnych głośnikach może być także krokiem milowym dla rozwoju podcastów przeżywających prawdziwy boom. Pod koniec 2018 roku redaktorzy Nieman Lab należącego do Harvard University, serwisu badającego rozwój mediów, poprosili ekspertów z branży medialnej z całego świata o podzielenie się przewidywaniami dotyczącymi tego, jak będzie wyglądał rynek mediów w 2019 roku. Wielu z nich zwróciło uwagę właśnie na podcasty, a ostatnie dziewięć miesięcy pokazało, że nie mylili się.

Powstaje coraz więcej podcastów. Tworzą je już nie tylko pasjonaci, którzy nie znaleźli dla siebie miejsca w tradycyjnym radiu, ale także – a może przede wszystkim – duże koncerny medialne, które odkryły potencjał w przekazywaniu informacji za pomocą głosu i szukają sposobów na monetyzację tej formy publicystyki. Podcasty produkują dzisiaj największe gazety świata jak The New York Times (patrz: The Daily) i The Guardian (patrz: m.in. Today in Focus) oraz telewizja CNN (patrz: Boss Files i inne).

Poproszenie inteligentnego asystenta głosowego o włączenie podcastu to dzisiaj najbardziej banalna rzecz na świecie. Stworzenie ekosystemu pozwalającego kreować odcinki na podstawie możliwości wyboru, w którą stronę ma się toczyć dyskusja, to wyzwanie, przed którym niedługo staną twórcy tego typu treści, chcący zaangażować społeczność do aktywnego uczestnictwa, a nawet stania się częścią opowieści.

Obecnie zainteresowanie tą kategorią usług jest znikome. Dostrzegli już to eksperci, którzy podczas sierpniowej konferencji Broadcasters Meet Podcasters zorganizowanej przez Jacobs Media, rozmawiali na ten temat. Paneliści zauważyli, że nawet w USA, gdzie inteligentnych głośników używa 21 procent populacji, nadal występują duże problemy z upowszechnianiem tych usug. Jak podkreślili, bardzo rzadko można usłyszeć od autorów podcastów, aby zapraszali do słuchania ich poprzez te urządzenia.

Kolejną bolączką jest brak synchronizacji chociażby z aplikacjami na smartfony, na których wielu ludzi codziennie słucha podcastów. „Uczestnicy dyskusji zauważyli, że ​​koordynacja inteligentnego głośnika z aplikacją byłaby idealna, podobnie jak w przypadku Audible, które śledzi postępy słuchacza w słuchaniu książki na wielu platformach” – relacjonuje przebieg panelu Steven Goldstein, prezes Amplifi Media zajmującej się opracowywaniem cyfrowej strategii rozwoju dla treści audio. Ważną rolę może odgrywać także poziom skomplikowania komunikatów. Bret Kinsella, założyciel Voicebot.Ai zasugerował, że za pomocą głosu trudno znaleźć nowy interesujący podcast, dlatego należy skupić się na najprostszych rzeczach i schematach, ograniczając poziom skomplikowania do minimum.

T Brand Studio rusza na podbój

Usługi skierowane do słuchaczy to pierwsze, co przychodzi do głowy na myśl o korzystaniu z inteligentnych głośników. Prawdą jest jednak, że żaden biznes nie będzie istniał bez odpowiedniego finansowania. I tutaj pojawia się pytanie: jak monetyzować aktywność wydawców w tej sferze? Odpowiedzi, a może bardziej czegoś w rodzaju inspiracji, można szukać w The New York Times, a konkretnie w T Brand Studio. To dział marketingu zajmujący się tworzeniem treści i doświadczenia, które „pobudzają wyobraźnię i wpływają na odbiorców na całym świecie”. Tak przedstawia siebie ta instytucja. Jednak łatwiej można uznać ją za odrębny byt odpowiedzialny za tworzenie czegoś w rodzaju reklam natywnych z kreatywnym przedstawieniem w multimedialnej i ciekawej dla oka wersji informacji o projektach bądź firmach.

T Brand Studio powstało m.in. dzięki przejęciu wpływowej agencji zajmującej się marketingiem – Hello Society czy agencji projektowej Fake Love, specjalizującej się w projektach na żywo. W połączeniu ze zdobytymi umiejętnościami i wiedzą w zakresie rozszerzonej i wirtualnej rzeczywistości, daje to dużą przewagę nad konkurencją i sprawia, że cel, jaki postawili przed sobą właściciele New York Times, aby do 2020 roku osiągnąć 800 milionów dolarów cyfrowych dochodów, staje się całkiem realny.

Biorąc pod uwagę, jaką popularnością cieszy się codzienny podcast The Daily autorstwa Michaela Barbaro z NYT, trudno nie odnieść wrażenia, że asystenci głosowi będą kolejną płaszczyzną, na której legendarna amerykańska gazeta będzie chciała zarobić poprzez angażujące, wciągające i kreatywne reklamy.

Inteligentny głośnik (na)uczy?

Szukając przykładów wykorzystania sztucznej inteligencji w inteligentnych głośnikach, zacząłem się zastanawiać, do czego jeszcze może zostać wykorzystana ta technologia. Szybko przyszła mi do głowy edukacja, a dokładnie nauka języków obcych. W dzisiejszych czasach niezagospodarowane nisze – szczególnie w świecie nowych technologii – to rzadkość. Dlatego nie musiałem długo szukać głośnika, który oferuje właśnie taką usługę. Mowa o firmie Indiegogo, która oferuje urządzenie o nazwie „Lily” – jak reklamują – uczące języka chińskiego. Kolejne to hiszpański i francuski uruchomione po II kwartale 2019 roku. Następne języki będą prawdopodobnie kwestią czasu.

Jak informują producenci, „Lily” została stworzona „z myślą o słuchaniu muzyki”. Szybko jednak rozszerzono jej umiejętności o zupełnie nowe dziedziny jak nauka języków obcych. To rynek, który rozwija się bardzo dynamicznie i już dzisiaj należy postawić sobie pytanie, jak bardzo inteligentne głośniki oraz sztuczna inteligencja zmienią sposób ich uczenia się. A może dzięki tego typu urządzeniom w ogóle nie będziemy musieli posługiwać się obcymi językami, a będą robiły to za nas właśnie one?

Ogromne możliwości

Od czasu premiery pierwszego iPhone’a w 2007 roku, a więc telefonu z dotykowym ekranem, który na nowo zdefiniował mobilny rynek telefonii komórkowej, nie było na świecie urządzenia, które zmieniłoby równie dużo. Jestem przekonany, że właśnie ono nadeszło – to inteligentny głośnik, który nada dźwiękowi nową jakość, a przede wszystkim wartość, otwierając cały wachlarz możliwości dostępnych w świecie internetu, nowych technologii, marketingu i biznesu.

Zainteresowanie na razie jest odwrotnie proporcjonalne do umiejętności i oferowanych możliwości przez te systemy, ale jest tylko kwestią czasu, aż dostawcy treści nadążą za ewoluującym światem nowych technologii. Zwykło się mówić, że marketing kreuje potrzeby. Ja uważam, że rozwój technologii także. Teraz nadszedł czas na ich zaspokojenie być może w niespotykany dotąd sposób. Pierwsi liderzy już są. Czekamy na kolejnych.

Dziennikarstwo staje się coraz ważniejsze, ale równocześnie jest w coraz słabszej kondycji. Takie wnioski nasuwają się po lekturze nowego raportu przygotowanego przez Reuters Institute for the Study of Journalism. Opracowanie, którego autorami są Rasmus Kleis Nielsen i Meera Selva, wskazuje na pięć trendów związanych z przyszłością dziennikarstwa i bada, na ile będą one miały wpływ na nasze społeczeństwa.

W raporcie zatytułowanym „Ważniejsze, ale słabsze? Pięć rzeczy, które każdy powinien wiedzieć o przyszłości dziennikarstwa” Nielsen i Selva zwracają uwagę na ryzyka związane z rosnącym nierównościami w dostępie do informacji, nieefektywnymi modelami biznesowymi mediów oraz rolą platform społecznościowych. Podkreślają także fakt, że media cyfrowe przynoszą bardziej zróżnicowaną „dietę medialną”. Co więcej, dowodzą, że – pomimo różnorakich wyzwań – poziom najlepszego dostępnego dziennikarstwa jest wyższy niż kiedykolwiek.

Pięć globalnych trendów, o których piszą, bazuje na rezultatach badań prowadzonych ostatnio w Reuters Institute. Odnoszą się one do zmian w sposobie, w jaki ludzie zyskują dostęp do informacji, transformacji zawodowego dziennikarstwa i biznesu medialnego, jak również zmieniającego się otoczenia politycznego mediów w różnych częściach świata.

Pięć rzeczy, które każdy powinien wiedzieć o przyszłości dziennikarstwa

Jakie są zatem te najważniejsze obserwacje? Kluczowymi wydaje się być pięć następujących kwestii:

1. Przenieśliśmy się ze świata, w którym organizacje medialne są gatekeeperami, do tego, w którym media wciąż ustalają agendę wiadomości, ale operatorzy platform kontrolują dostęp do publiczności.
2. Przejście do mediów cyfrowych zasadniczo nie tworzy „baniek informacyjnych”. Natomiast automatyczny wybór treści lub przypadkowe natykanie się na nie w efekcie powoduje, że odbiorcy stykają się z bardziej zróżnicowanymi źródłami informacji.
3. Dziennikarstwo często przegrywa walkę o uwagę odbiorców, w części krajów także walkę o ich zaufanie.
4. Modele biznesowe mediów informacyjnych są kwestionowane, gdyż osłabiają profesjonalne dziennikarstwo i czynią media bardziej podatnymi na presję komercyjną i polityczną.
5. Rynek wiadomości jest bardziej zróżnicowany niż kiedykolwiek wcześniej, a najlepsze dostępne dziennikarstwo jest niejednokrotnie lepsze od tego z przeszłości, nie oszczędzając nikogo, od najważniejszych polityków po największe firmy

Autorzy raportu przekonują, że te pięć trendów określi – z uwzględnieniem pewnych różnic pomiędzy państwami, wynikających z czynników kulturalnych, ekonomicznych, politycznych i społecznych – przyszłość dziennikarstwa na świecie.

Komentując treść raportu, który został zaprezentowany po raz pierwszy podczas Światowego Forum Ekonomicznego 2019 w Davos, Rasmus Kleis Nielsen powiedział: „Media cyfrowe niosą ze sobą wiele wyzwań dla dziennikarstwa i dla naszych społeczeństw, ale oznaczają także realne możliwości zarówno dla mediów, jak i ich publiczności. Wyzwaniem, przed jakim stają dziennikarze i media, jest kontynuowanie procesu adaptacji do mediów cyfrowych, z których ludzie na całym świecie chętnie korzystają, porzucając media drukowane i audiowizualne. Muszą zbudować profesję i biznes pasujący do przyszłości”.

Meera Selva dodała, że „rola dziennikarstwa w wielu różnych sytuacjach, włączając w to ruch #MeToo, w pokazywaniu korupcji funkcjonariuszy publicznych i w napędzaniu debaty publicznej na temat siły platform technologicznych i ich praktyk związanych z prywatnością użytkowników pokazuje, że dziennikarstwo śledcze jest wciąż bardzo ważne”.

Cały raport dostępny jest na stronie internetowej Reuters Institute for the Study of Journalism.

Smartfony, geolokalizacja, media społecznościowe i komunikacja oparta na danych zmieniają miasta, w których żyjemy. Smart city to ludzie (kreatywność, różnorodność i edukacja), instytucje (władza i polityka) oraz technologie (media i infrastruktura). Rola mediów jest w tym układzie nie do przecenienia.

Współczesne miasta są napędzane przez informacje i dane; media są wykorzystywane do wspierania jakości życia, zachowań proekologicznych i procesów decyzyjnych. Sztokholm, Hamburg, Wiedeń, Tallin i Florencja oraz inne miasta podejmują działania w celu wdrożenia i rozwoju polityki dotyczącej smart city. Media są postrzegane zarówno jako cel, jak i narzędzia do realizacji działań w takich obszarach, jak: innowacje, edukacja, ekonomia, opieka zdrowotna, ochrona środowiska, zaangażowanie obywateli w procesy decyzyjne, styl życia itd.

W latach 2017-2018, w ramach mojej rozprawy doktorskiej, prowadziłem badania nad mediami w smart city w Berlinie i Warszawie. Badanie obejmowało analizę dokumentów Urzędu Miasta i strategii rozwoju smart city. Analiza została przeprowadzona z zastosowaniem wywiadów pogłębionych z ekspertami reprezentującymi podmioty z sektora publicznego i prywatnego, takimi jak politycy, twórcy polityki, designerzy mediów, planiści miejscy, specjaliści ICT itp. W badaniu analizowano media (szczególnie nowe media), rozpatrując je w wymiarze infrastruktury twardej (fizycznej), a także miękkiej (cyfrowej). Oprócz tego media analizowano w kontekście relacji człowiek-maszyna, gdzie M2M (maszyna-maszyna) dotyczy komunikacji pomiędzy maszynami (urządzeniami) z maksymalnie ograniczoną rolą czynnika ludzkiego, a H2M (człowiek-maszyna) oznacza komunikację zachodzącą pomiędzy człowiekiem a maszyną. Istnieją zatem dwie osie analizy mediów w smart city – oś rodzajów infrastruktury (twarda i miękka infrastruktura) oraz oś typów komunikacji (komunikacja między ludźmi i maszyna-maszyna).

Rysunek 1: Media w smart city (wybrane narzędzia)

Jak smart są Berlin i Warszawa?

Biorąc pod uwagę wszystkie społeczne, kulturowe, ekonomiczne i polityczne różnice, Berlin i Warszawa również różnią się pod względem strategii smart city. W stolicy Niemiec powstał oficjalny dokument pt. “Smart City Strategy Berlin“. Dokument „określa innowacyjne, strategiczne podejście polityczne, mające na celu służenie dobru wspólnemu poprzez rozszerzenie i zapewnienie przyszłej stabilności Berlina”. W Warszawie odniesienia do tego typu polityk można znaleźć w dokumencie strategicznym #Warszawa2030. W badaniu argumentowano, że brak oficjalnej strategii smart city w Warszawie otwiera grunt pod eksperymenty i wykorzystanie narzędzi w bardziej elastyczny sposób.

Nie ma strategii, tj. nie ma dokumentu strategicznego. (…) Zadaję sobie pytanie, czy potrzebujemy strategii, ponieważ nie można – jak sądzę – wprowadzać koncepcji smart city w temacie strategii. Dla mnie strategia to strategia rozwoju, a smart city to koncepcja rozwoju (Ekspert, Warszawa, 28.09.2017).

W Berlinie skupiono się przede wszystkim na ludziach. Większość ekspertów w Niemczech skupiło się na podejściu skoncentrowanym na ludziach, w tym także z dużym naciskiem na kluczową rolę współpracy (w tym partnerstwo publiczno-prywatne). Przedstawiciele Urzędu Miasta kładą duży nacisk na tworzenie dynamicznego i kreatywnego środowiska dla twórców startupów i twórców kultury. Innym obszarem działania jest integracja i wspieranie wielu grup społecznych w mieście, takich jak społeczność międzynarodowa, artyści, przedsiębiorcy lub społeczność gejowska. Na przykład w Berlinie można znaleźć wiele miejsc, w których ludzie mogą rozwijać swoje pomysły, takie jak CleanTech Business Park (największy park przemysłowy w Berlinie) lub mogą znaleźć pomoc socjalną w zabytkowym budynku byłego lotniska Tempelhof, który jest obecnie używany jako ośrodek dla uchodźców.

Widzimy, że Berlin nie potrzebuje czysto technologicznego podejścia. W centrum zainteresowań znajdują się ludzie w Berlinie (Ekspert, Berlin, 12.07.2017).

Smartness przychodzi do nas od mieszkańców. Smart city to proces negocjacji i integracji (Ekspert, Berlin, 17.07.2017).

W stolicy Polski eksperci zaprezentowali podejście bardziej technologiczne, odwołując się głównie do platform komunikacyjnych dla obywateli. Eksperci podkreślili, że dostęp do informacji o mieście ma kluczowe znaczenie, dlatego jest potrzebna jak największa liczba mediów (strona internetowa, ekran miejski, aplikacja mobilna itd.). Ratusz inicjuje i angażuje się w procesy cyfryzacji i tworzenia aplikacji miejskich, takich jak Warszawa 19115. Aplikacja dostarcza informacji o mieście, a także zbiera informacje od obywateli. Na przykład każdy może zgłosić problem, zaoferować pomysł na poprawę funkcjonowania miasta lub być informowany o stanie realizacji swojego alertu.

Dziś każde miasto to smart  city. Smart city to miasto wykorzystujące technologie w celu poprawy i ułatwienia życia w “mieście dla wszystkich” (Ekspert, Warszawa, 07.09.2017).

Media: “Układ nerwowy dla inteligentnego miasta”

Jak zauważył jeden z ekspertów, „media są kręgosłupem smart city” (Ekspert, Berlin, 13.07.2017). Oznacza to, że smart city nie może istnieć bez dobrze zbudowanej infrastruktury mediów w mieście. Dogłębna analiza wywiadów oraz dokumentów w zakresie infrastruktury mediów (fizycznej i cyfrowej) oraz dominujących typów komunikacji (H2M i M2M), pozwala na zobrazowanie wyników w odniesieniu do dwóch badanych miast (rysunek 2).

Rysunek 2: Graficzna prezentacja badania w wymiarach rodzajów infrastruktury mediów oraz typów komunikacji w smart city na przykładzie Berlina i Warszawy

Pogląd na rolę mediów w stolicy Niemiec jest bardziej zrównoważony, podczas gdy w Warszawie dominuje twarda infrastruktura mediów, przeważając tym samym nad infrastrukturą miękka. Więcej odniesień do H2M i M2M w badanych miastach może wynikać z potrzeby poprawy technologii. Na przykład większość odpowiedzi związanych z H2M była wezwaniem do rozwoju infrastruktury w obu miastach. Respondenci w Berlinie dostrzegli, że w mieście potrzeba więcej ekranów miejskich i aplikacji mobilnych, aby zapewnić optymalną komunikację z władzami miasta. Z kolei potrzeba rozwoju dalszych programów partnerskich z udziałem podmiotów publicznych i prywatnych oraz personalizacja mediów (zindywidualizowane treści dla obywateli) były postrzegane jako największe wyzwania w Warszawie.

Eksperci biorący udział w badaniu podkreślili, że w przyszłości media w smart city będą jeszcze ważniejsze, głównie ze względu na dynamiczne wykorzystanie technologii w życiu codziennym (m.in. sztuczna inteligencja, VR). Media stają się coraz bardziej kontekstowe dzięki algorytmom i komunikacji opartej na danych. Dlatego dzięki nowym technologiom media mogą wkrótce stać się tym, co jeden z respondentów w Warszawie nazwał „układem nerwowym” smart city. Wszystko to jest możliwe przy zaangażowaniu obywateli oraz chęci współtworzenia smart rozwiązań.

Zdjęcie: Jacek Mikucki

W jaki sposób tradycyjne media mogą z sukcesem przystosować się do środowiska cyfrowego i rozkwitać w świecie zdominowanym przez internet i media społecznościowe? To dziś bez wątpienia jedno z najważniejszych pytań dotyczących przyszłości dziennikarstwa.

Zainteresowanie tym zagadnieniem jest tak duże, że dziś Sieć jest już pełna rozważań, przykładów dobrych praktyk czy wystąpień konferencyjnych na ten temat. Jednakże, do tej pory niewiele było prób badań empirycznych w tym zakresie.

Raport przygotowany przez profesor Lucy Kueng, specjalistkę z zakresu strategii i innowacji w organizacjach medialnych, współpracującą obecnie (jako Senior Visiting Fellow) z Reuters Institute for the Study of Journalism, jest próbą wypełnienia tej luki.

W toku intensywnych badań obejmujących ponad sześćdziesiąt wywiadów w ponad dwudziestu organizacjach medialnych, włączając w to między innymi Washington Post, Vox, Vice, the Financial Times, Economist, wydawnictwo Axel Springer, Schibsted, New York Times czy Le Monde, Kueng podejmuje próbę odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób organizacje medialne mogą z sukcesem przeorganizować się tak, by odnaleźć się w pełnym wyzwań środowisku cyfrowym.

Tradycyjni liderzy nie umierają, ale zmienia się ich pozycja w „łańcuchu pokarmowym”

Jednym z najbardziej zaskakujących wniosków z badania Kueng jest to, że struktura nowego ekosystemu mediów staje się coraz przejrzystsza. Jest to w opozycji do twierdzeń, które sugerują, że jesteśmy cały czas dopiero w środku cyfrowej rewolucji. Zdaniem Kueng, sprawia to, że możemy już mówić o konkretnych wyzwaniach dla tradycyjnych organizacji medialnych. „Ryzyko polega nie na zagrożeniu wyginięciem, ale na stopniowej erozji: udziału w rynku, przychodów, głosu w przestrzeni publicznej, istotności”, pisze w swoim raporcie. „Tradycyjni liderzy nie umierają, spadają tylko w dół w łańcuchu pokarmowym”, dodaje.

Kueng ostrzega, że w tych okolicznościach najgroźniejszą możliwą pomyłką jest koncentrowanie się wyłącznie na zawartości. Ona sama sugeruje, że powinno się przyjąć bardziej holistyczne podejście. „Co zrozumiałe, gracze medialni dostosowują się do transformacji zachodzącej w sferze zawartości…[jednak] potrzebują oni włożyć równie dużo wysiłku w zmienianie swoich organizacji, jak i w zmianę swojego produktu. To jedyna droga do przetrwania”. Co jednak z tymi organizacjami medialnymi, które nie dostosują się do tych rad? Kueng uważa, że w tym przypadku konsekwencje będą istotne. „Brak tego typu działań zwiększa ryzyko znaczącego osłabienia pozycji na rynku mediów cyfrowych ”. Jest to z pewnością bardzo ponura wizja.

Jak przygotować się do cyfrowej transformacji

Jednak nie wszystko stracone. W opinii Kueng tradycyjne media mogą odnieść sukces w tym działaniu, jeśli tylko przyjmą właściwą strategię. Ta składa się zwykle z:

1. Niezmiennego celu długoterminowego (zwykle widzianego w kontekście misji dziennikarstwa)
2. Jasnego modelu biznesowego
3. Pewnego rygoru jeśli chodzi o podejście do nowinek typu rzeczywistość wirtualna (VR)
4. „Centralnego systemu nerwowego” łączącego technologię i dane
5. Woli i zdolności do opuszczania pól działalności biznesowej o ograniczonym potencjale.

W kolejnych rozdziałach swojego raportu Kueng precyzuje te szerokie założenia, odnosząc je do szczegółowych zagadnień i obszarów działania.

• Nowe narzędzia i produkty: Virtual Reality (VR), internet rzeczy, wspomagające narzędzia typu Alexa, wszystkie te zjawiska są mocno obserwowane i wielu zastanawia się, jak można ich używać w dziennikarstwie. Kueng uważa, że media nie powinny zbytnio się nimi ekscytować. Zawsze powinny być one widziane w perspektywie strategicznych celów organizacji i jej modelu biznesowego.
• Elastyczność: Kueng zauważa, że jest to skomplikowane zagadnienie dla tradycyjnych organizacji. Pomimo tego, doradza ona każdej z organizacji „budowanie kulturowego oczekiwania nadchodzącej zmiany, używanie do tego multidyscyplinarnych zespołów oraz projektowanie systemów i procesów maksymalizujących elastyczność”.
• Zasoby ludzkie: priorytetem jest rekrutowanie najlepszych talentów i zapewnienie ciągłości procesów uczenia się na każdym z poziomów organizacji. Zdaniem Kueng to przyczynia się do skrócenia cykli innowacji i napędzania procesów przejścia z jednej fazy do kolejnej.

Najważniejsza dla udanej transformacji jest jednak wola wzmacniania radykalnej zmiany kultury organizacji. Kueng uważa, że efekt ten może być osiągnięty w sposób idealny poprzez połączenie „silnego przywództwa oraz wystawiania się na zachodzące z dużą  szybkością zmiany występujące na zewnątrz <organizacyjnej bańki>”.

Znalezienie w redakcjach miejsca dla ekspertów z zakresu nowych technologii i zapewnienie związku pomiędzy zmianą technologiczną oraz zmianą kultury organizacji to także ważne kroki wspierające cały proces tej transformacji.

Cały raport pt. „Going Digital. A Roadmap for Organisational Transformation” został opublikowany przez Reuters Institute for the Study of Journalism (University of Oxford) i jest dostępny tutaj.

Tegoroczna edycja Digital News Report, bazująca na wynikach ankiety YouGov przeprowadzonej na próbie 70 tys. osób w 36 krajach, pokazuje, że zaufanie do mediów jest niskie. Mimo tego, coraz więcej osób płaci za dostęp do wiadomości online – szczególnie w USA.

Odbiorcy są generalnie zawiedzeni jakością newsów i komentarzy, w szczególności w odniesieniu do mediów społecznościowych. Takie są najważniejsze tezy szóstej edycji Digital News Report.

Raport jak zwykle został przygotowany przez Reuters Institute for the Study of Journalism. Jego bazą była ankieta online przeprowadzona na próbie 70 tysięcy osób w 36 krajach. Chociaż ponad połowa ankietowanych (54%) zadeklarowała, że używa mediów społecznościowych jako źródła informacji, to tylko jedna czwarta (24%) uważa, że media społecznościowe są skuteczne w oddzielaniu faktów od fikcji. Dla pozostałych mediów informacyjnych wskaźnik ten wynosi 40%.

W państwach takich jak USA (20%/38%) i Wielka Brytania (18%/41%) ludzie w dużo większym stopniu ufają pozostałym mediom informacyjnym, w porównaniu z mediami społecznościowymi. Tylko w Grecji poziom zaufania do mediów społecznościowych jest wyższy (28%) niż do pozostałych (19%), co prawdopodobnie wiąże się z długotrwałym kryzysem zaufana do mediów w tym kraju.

Zaufanie do mediów i ich polityczne zaangażowanie

Poziom zaufania do mediów różni się mocno, w zależności od kraju. W największym stopniu wiadomościom wierzą Finowie (62%), w najmniejszym Grecy i mieszkańcy Korei Południowej (23%).

W większości krajów obserwowana jest korelacja pomiędzy brakiem zaufania do mediów i ich postrzeganym zaangażowaniem politycznym. Odnosi się to szczególnie do krajów odznaczających się wysokim poziomem politycznej polaryzacji. W przypadku USA to oznacza, że respondenci są skłonni bardziej ufać źródłom informacji, których używają regularnie (53%) niż mediom generalnie (38%). W Wielkiej Brytanii wydaje się, że skutkiem Brexitu i całego zamieszania wokół niego jest spadek poziomu zaufania do mediów o 7%, a dokładniej z 50% do 43%.

Poziom zaufania do mediów zależy od poglądów politycznych

W USA zwolennicy prawicy są niemal trzykrotnie bardziej nieufni wobec mediów informacyjnych, w porównaniu z osobami o poglądach lewicowych. Co ciekawe, w Wielkiej Brytanii jest odwrotnie. Odzwierciedla to różnicę pomiędzy obu rynkami medialnymi. Do niedawna nie było bowiem w USA odpowiednika (biorąc pod uwagę zasięg poszczególnych mediów) silnie upartyjnionej, centroprawicowej prasy tabloidowej, dominującej na brytyjskim rynku dzienników.

W obu krajach wykreowało to niszę dla nowych, upartyjnionych mediów online. W USA tygodniowy zasięg serwisu Breitbart to 7% (w próbie naszych respondentów). W Wielkiej Brytanii wspierająca Jeremy’ego Corbyna strona The Canary ma zasięg na poziomie 2% tygodniowo.

Różnice w zakresie płatności za wiadomości online

W odniesieniu do wszystkich badanych krajów wciąż tylko 13% badanych płaci za wiadomości online. Mamy tu jednak do czynienia z dużymi różnicami pomiędzy różnymi regionami świata i Europy. Jedna czwarta ankietowanych w Norwegii (26%) i jedna piąta w Szwecji (20%) płaci za wiadomości online, gdy tymczasem w Grecji jest to tylko 6%.

W raporcie pojawia się sugestia, że jest to związane z wyższym poziomem dochodów gospodarstw domowych, jak również rozwiniętą w krajach skandynawskich kulturą prenumeraty gazet drukowanych, która przeniosła się na wydania online. Stało się to przy wsparciu narzędzi takich jak tworzenie atrakcyjnych pakietów treści i darmowe wersje pilotażowe poszczególnych produktów. Może tutaj jednak grać rolę jeszcze jeden czynnik. Być może pozytywną stroną polaryzacji i niskiego zaufania do mediów społecznościowych, jak i pozostałych, jest obserwowany w USA znaczący wzrost liczby osób chcących płacić za wiadomości online. Liczba ta wzrosła wśród ankietowanych z 9% do 16%. W tym samym czasie potroiła się liczba darowizn przekazanych na rzecz organizacji medialnych.

Większość tych nowych subskrypcji i innych form płatności pochodzi od osób o poglądach lewicowych. Jedna trzecia z nich deklarowała, że chce „pomóc finansować dziennikarstwo”. Znaczący wzrost tych wskaźników dotyczy grupy wiekowej do 35 lat, co weryfikuje dość często powtarzaną tezę, dotyczącą braku chęci płacenia za treści online przez młodszych użytkowników mediów.

Podobny wzrost zaobserwowano na innym, relatywnie mocno spolaryzowanym rynku, to znaczy w Australii. Liczba Australijczyków płacących za wiadomości online wzrosła z 10% w roku 2016 do 13% w roku 2017. 25% płacących deklarowało, że ich najważniejszą motywacją jest pomoc w finansowaniu dziennikarstwa. Podobnie rzecz ma się z darowiznami przekazywanymi na rzecz organizacji medialnych, których jest relatywnie dużo w tym kraju.

Wzrastająca polaryzacja może pomóc organizacjom medialnym

Bez wątpienia przemysł medialny doświadcza dziś wielu problemów. Wzrost polaryzacji mediów, fake news, spadek wiary w media społecznościowe są dodatkowym źródłem zmartwień. Tym niemniej, wygląda na to, że w kilku krajach ta sama polaryzacja przyczynia się do wzmożenia chęci – przynajmniej części osób – do wspierania organizacji medialnych, z którymi czują się one związane. Polityczne zawirowania mogą w niektórych krajach wzmacniać sympatie do poszczególnych mediów. Może to przyczynić się w przyszłości do zapewnienia dziennikarstwu finansowania ze źródeł komercyjnych.

Zdjęcia: RISJ, DNR 2017

Ian Clark, Flickr CC licence

Agencje prasowe mogą i powinny odpowiadać na wyzwania zmieniającego się otoczenia technologicznego i strukturalnych przekształceń całej branży medialnej. To tezy badania zatytułowanego “Reinventing the wire: how to prepare for constant disruptions”, którego autorem jest Jairo Mejia, waszyngtoński korespondent hiszpańskiej agencji EFE.

Hiszpański badacz przestudiował bogatą literaturę tego zagadnienia i przeprowadził wywiady z osobami zarządzającymi w instytucjach takich, jak: Thomson Reuters, Associated Press i Agence France-Presse. Badanie przygotował i przeprowadził w trakcie stypendium w Reuters Institute for the Study of Journalism, na którym przebywał w roku 2014.

Jego tekst koncentruje się na odpowiedziach na trzy zasadnicze pytania:

• Czy kultura organizacyjna agencji informacyjnych ewoluuje wystarczająco szybko, by były one zdolne do przystosowania się do zmieniających się reguł gry w całej branży medialnej – i czy w związku z tym dadzą sobie one radę z wymogami zmieniającego się świata doby Internetu?
• Czy agencje wdrażają spójne strategie, służące dostosowaniu umiejętności ich pracowników, tak by przygotowywane przez nich treści zyskiwały na wartości, a oni sami byli lepszymi producentami wiadomości w erze mobilnego Internetu?
• Jakie innowacyjne narzędzia mogą ewentualne zagrozić przyszłości agencji informacyjnych?

Mejia wyjaśnia: „te same siły, które zmieniają obecnie paradygmaty innych sektorów gospodarki, wpływają i będą wpływać także na sposób produkcji wiadomości i działalność agencji informacyjnych, stanowiących bazę dla powstawania wysokiej jakości treści medialnych. To badanie jest próbą oceny dobrych praktyk i nowych innowacyjnych narzędzi, które mogą, koniec końców, pomóc agencjom prasowym pozostawać ważnymi graczami na rynku i liderami procesów technologicznej innowacji w sektorze mediów”.

Podsumowując swoje badania, hiszpański dziennikarz zauważa też, że: „agencje informacyjne będą musiały działać jako swego rodzaju system oparty na otwartych danych i otwartym dziennikarstwie, równocześnie starając się zarabiać na tym. Wydawcy proszą o jeszcze lepiej przygotowane treści, materiały wideo i generalnie zawartość audiowizualną. Agencje informacyjne, zważywszy na ogromną liczbę źródeł jakimi dysponują, są tutaj w najlepszej pozycji wyjściowej”.

Więcej danych zgromadzonych przez Jairo Mejię jest dostępnych na jego stronie MuchoLab.

Zdjęcie:graffitti*is*your*friend / Flickr CC

W Berlinie i Essen powstała pierwsza w Niemczech strona internetowa zajmująca się dziennikarstwem śledczym i działająca na zasadzie non profit. Inspiracją dla jej twórców były znane amerykańskie serwisy: ProPublica, Center for Investigative Reporting (Centrum Dziennikarstwa Śledczego) oraz Center for Public Integrity (Centrum Uczciwości Publicznej). Stawiają one sobie za cel wykrywanie i opisywanie nadużyć. Materiały z dochodzeń dziennikarskich przekazują następnie „partnerom” medialnym do publikacji.

Strona Correctiv, którą uruchomiono w 2014 r., publikuje pogłębione analizy i materiały oparte na danych w dwóch językach: angielskim i niemieckim. Na przykład w listopadzie pojawił się na niej artykuł o Niemcach umierających na choroby wywołane przez tzw. superbakterie oporne na działanie lekarstw ze względu na stosowanie antybiotyków i kiepską higienę szpitalną. Podobnie jak wszystkie artykuły publikacje,także i tę uzupełniono o multimedialną grafikę obrazującą zasięg problemu. Niektóre teksty opierają się na współpracy międzynarodowej. Artykuł dotyczący fałszywych obligacji współtworzyło dwoje reporterów z Włoch, zajmujących się mafią i przestępczością zorganizowaną.

Status niemieckiej organizacji non profit nakłada na ten multimedialny start-up obowiązki edukacyjne. Wypełniając misję, Correctiv organizuje w różnych niemieckich miastach, na przykład w Berlinie, szkolenia dla swoich członków. Reporterzy z całej Europy mogą również skorzystać z możliwości pracy w redakcji w ramach dwumiesięcznego stypendium poświęconego dziennikarstwu śledczemu opartemu na danych.

„Dziennikarzami śledczymi są zwykli obywatele, tyle że przeszkoleni” – twierdzi Daniel Drepper, współzałożyciel i reporter Correctiv. Do założenia strony zainspirował go roczny pobyt w Nowym Jorku, podczas którego uzyskał tytuł magistra w Stabile Center for Investigative Journalism (Stałe Centrum Dziennikarstwa Śledczego) na Uniwersytecie Columbia. „Im więcej obywateli korzysta z tych materiałów, tym lepiej dla wolności informacji” – uważa Drepper.

Amerykański model

W przeciwieństwie do wielu innych niemieckich przedsięwzięć medialnych, Correctiv ma zapewnione bezpieczeństwo finansowe dzięki Fundacji Brosta z Essen, która w pełni finansuje stronę. Będzie jej przekazywać milion euro rocznie przez pierwsze trzy lata działalności.

Pod tym względem Correctiv można porównać do odnoszącej sukcesy amerykańskiej strony ProPublica, założonej w 2007 roku, która również miała zagwarantowane źródła finansowania w pierwszych latach działalności. W opinii Sheili Coronel, szefowej Stabile Center for Investigative Journalism – umożliwiły one ProPublice dobry start.

Działalność tej amerykańskiej strony polegała na przygotowywaniu pogłębionych analiz na podstawie dziennikarskich dochodzeń. Została za to wyróżniona Nagrodą Pulitzera, po czym wykorzystała swoje środki na rozpoczęcie działalności w taki sposób, by pozyskać kolejne źródła finansowania.

Jak wyjaśniał niemieckojęzycznej stronie Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego David Schraven, założyciel Correctiv, ProPublica posłużyła jako „wzór” dla niemieckiego odpowiednika, w szczególności pod względem współpracy z innymi mediami i publikowania w nich artykułów.

Podobnie jak w przypadku większości amerykańskich inicjatyw związanych z dziennikarstwem śledczym, działających na zasadzie non profit, każdy, nie wnosząc opłat, może opublikować materiały ze strony Correctiv, pod warunkiem, że nie zostały one zmienione oraz że zawierają informację o źródle ich pochodzenia. Te zasady zostały opisane w zakładce: „Ukradnij nasz artykuł”. Strona oferuje także szyfrowane połączenie czytelnikom, którzy chcieliby przesłać w sposób anonimowy i bezpieczny informacje dotyczące danego materiału.

Dziennikarstwo śledcze w Niemczech

Uprawianie dziennikarstwa śledczego w Niemczech wydaje się trudniejsze niż w USA, gdzie prawo dotyczące dostępu do dokumentów publicznych istnieje dłużej i jest mocniej ugruntowane.

„W USA wszyscy gromadzą dane, więc trzeba być w tym naprawdę dobrym. Ale tutaj jest się jednocześnie dziennikarzem śledczym i aktywistą” – twierdzi Drepper, który kilkakrotnie pozywał lub groził pozwem urzędom publicznym, chcąc uzyskać dane, do których dostęp gwarantuje przyjęta przed ośmiu laty niemiecka Ustawa o Wolności Informacji.

W Niemczech obowiązuje również prawo prasowe, dzięki któremu – według Dreppera – informacje można uzyskać szybciej. Nie gwarantuje ono jednak dostępu do oryginalnych dokumentów.

W przeciwieństwie do USA, w Niemczech nie ma specjalistycznych programów kształcenia poświęconych dziennikarstwu śledczemu. Drepper twierdzi, że większość z nich kładzie nacisk raczej na dłuższe formy, na przykład reportaże. Oszacował, że mniej niż 10% przedmiotów, które obejmował program jego dziennikarskich studiów licencjackich na Technische Universität w Dortmundzie, koncentrowało się na dziennikarstwie śledczym.

Coraz więcej inicjatyw non profit

Coronel uważa, że to brak umiejętności hamuje rozwój dziennikarstwa śledczego na świecie. W wielu krajach centra dziennikarstwa śledczego, działające na zasadzie non profit, takie jak Correctiv, starają się wypełniać tę lukę, nie tylko prowadząc dochodzenia dziennikarskie, ale również oferując szkolenia.

„Ponieważ organizacje medialne kurczą się, redaktorzy nie dysponują już czasem, by szkolić młodych dziennikarzy i pełnić rolę mentorów” – twierdzi Coronel. – „Uniwersytety i organizacje non profit starają się zaradzić niedostatkowi szkoleń i mentoringu.”

Także w innych krajach europejskich funkcjonują strony zajmujące się dziennikarstwem śledczym – parę działa w Wielkiej Brytanii, kilka w krajach bałkańskich, na przykład Balkan Investigative Reporting Network (Bałkańska Sieć Dziennikarstwa Śledczego) czy Balkan Insight (Bałkańskie Analizy), oferująca letni program szkoleniowy z dziennikarstwa śledczego. Podobne strony funkcjonują również we Francji, Rumunii i we Włoszech.

Według Güntera Bartscha z Netzwerk Recherche, stowarzyszenia non profit zajmującego się dziennikarstwem śledczym, w Niemczech istnieje około 15-20 nienastawionych na zysk dziennikarskich stron internetowych, z których większość powstała w ciągu ostatnich kilku lat.

Jak twierdzi, te strony zostały dostrzeżone przez fundacje przyznające fundusze na realizację innowacyjnych projektów, których tradycyjne media, borykające się z problemami finansowymi, nie podjęłyby się ze względu na ryzyko.

„Dzięki uruchomieniu Correctiv wielu dziennikarzy ma poczucie, że istnieją inne modele i możliwości” – powiedział Bartsch.

Zdjęcie: Ivo Mayr / CORRECT!V

Pracę straciło ostatnio tak wielu ludzi mediów, że kiedy znany dziennikarz ustępuje sam, tak jak Alan Rusbridger, od 20 lat redaktor naczelny Guardiana, wydaje się to raczej wyjątkiem niż regułą.

W dzisiejszych czasach niewielu dziennikarzom dany jest luksus samodzielnego decydowania o odejściu z pracy. Przez całą branżę przeszła fala głośnych zwolnień. Świetni dziennikarze zostali zmuszeni do szukania nowej pracy.

Na przykład Wolfgang Buchner, do niedawna redaktor naczelny Der Spiegel, opuścił wydawnictwo po zaledwie 18 miesiącach sprawowania nadzoru nad integracją działań związanych z wydaniami drukowanym i cyfrowym magazynu. Proponowane przez niego zmiany spotkały się z niechęcią ze strony dziennikarzy drukowanego Spiegla, będących jednocześnie udziałowcami wydawnictwa. Dziennikarze wydania cyfrowego lepiej przyjęli jego plany, ale oni nie posiadają żadnych udziałów finansowych w magazynie.

Szefowie wydawnictwa Neue Zürcher Zeitung, a wcześniej niemieckiego Sterna czy amerykańskiego New Republic ponoszą straty. Szukają więc kozłów ofiarnych, bo nie udało im się jeszcze znaleźć nowych, dochodowych modeli biznesowych dla dziennikarstwa. Redaktorzy nie są jednak winni temu, że czytelnicy zmieniają się w „użytkowników”, którzy oczekują, że wszystko w Internecie będzie za darmo.

To, że reklamodawcy wolą rozpowszechniać swój przekaz poprzez media społecznościowe, takie jak Facebook, albo wyszukiwarki, jak Google, również nie jest winą redakcji. W ten sposób reklamodawcy docierają do swoich grup docelowych, nie ponosząc kosztów tradycyjnej reklamy w serwisach informacyjnych i mediach drukowanych, w których odbiorcy bywali często bombardowani niechcianymi informacjami komercyjnymi.

Niemieckie wydawnictwo Gruner+Jahr, zależne od Bertelsmanna, dzierży na razie palmę pierwszeństwa. Zwolniło ostatnio całe zespoły redakcyjne. Najbardziej znamiennym przykładem jest kobiecy magazyn Brigitte (czytany przez jedną czwartą Niemek). Na stanowiskach pozostawiono jedynie jego szefów – przypuszczalnie w przyszłości treści będą dostarczane przez freelancerów. Biorąc pod uwagę, jak szeroko w amerykańskim środowisku branżowym omawiano ostatnio rolę robotów w dziennikarstwie, można twierdzić, że Gruner+Jahr podjęło trafną decyzję.

To już ostatni dzwonek dla redaktorów i menadżerów, by porozumieć się, zanim roboty przejmą całość ich obowiązków. Powinni zapoznać się też z częścią naukowych rozważań na temat zarządzania redakcją. Wtedy rzeczywistość mogłaby stać się normalniejsza i bardziej ludzka, przynajmniej w niektórych redakcjach.

Pierwotnie artykuł ukazał się w Tagesspiegel, 21.12.2014 r.19:52:56

Rynek telewizyjny w Serbii czekają poważne zmiany. W lipcu 2015 roku, trzy lata po wyznaczonym terminie i jako jeden z ostatnich krajów w Europie, Serbia przejdzie na nadawanie cyfrowe. Opóźnienie spowodowane jest kryzysem ekonomicznym i następującymi po sobie wyborami. Zamiast rozszerzenia oferty, cyfryzacja w Serbii spowoduje zapewne skurczenie się zatłoczonego rynku telewizyjnego, jako że lokalni nadawcy będą musieli konkurować o ograniczoną liczbę koncesji.

Ze 133 zarejestrowanymi stacjami telewizyjnymi i populacją zaledwie 7,7 mln osób, Serbia ma najwyższy odsetek stacji telewizyjnych per capita w Europie. Większość stanowią stacje lokalne i regionalne – 128 ze 133 zarejestrowanych. Telewizja jest bardzo popularna: na oglądaniu jej Serbowie spędzają średnio 5 godzin dziennie – więcej niż którykolwiek inny naród. Pomimo tego rynek jest bardzo nasycony. Nadawcy walczą o przetrwanie, w związku z malejącymi przychodami z reklam oraz konkurencją ze strony nowych mediów i Internetu.

W 2013 roku całkowita wartość rynku reklamowego Serbii wyniosła 95 mln euro, wobec 160 mln euro w latach 2011/2012. Jest to najmniejsza kwota ze wszystkich państw w regionie. To za mało, by utrzymać 133 stacje. Tylko jeden z pięciu nadawców o zasięgu krajowym, komercyjna Pink Corporation, zanotowała zysk, jak wynika z najnowszego raportu Business Registers Agency. Oba kanały publiczne, Radio Television Serbia (RTS) oraz Radio Television Vojvodina (RTV), przynoszą straty. Są one finansowane z abonamentu i reklam. W 2012 roku publiczni nadawcy zebrali zaledwie 30% wpływów z abonamentu, wobec 70 % w 2006 roku (abonament jest zbierany jako dobrowolna opłata dodatkowa przy rachunku za prąd). Warto zauważyć także, iż pomimo faktu, że emisja reklam na kanałach publicznych jest ograniczona do połowy czasu antenowego, który na reklamy przeznaczają nadawcy prywatni, lub do 10 % całkowitego czasu antenowego, to i tak nie ratuje to większości nadawców komercyjnych przed stratami.

Wszystkie kanały telewizyjne muszą stawiać czoła wyzwaniu, jakie ich popularności oraz wpływom z reklam stwarza Internet. Wraz z nieustannym rozwojem Sieci wyzwanie to jest coraz poważniejsze. Jak wynika z danych Biura Statystycznego Republiki Serbskiej, ponad połowa (55,2 %) wszystkich gospodarstw domowych w Serbii ma komputer, a 47,5 % ma dostęp do Internetu. Istnieje ryzyko, że w tej nowej sytuacji ani scentralizowane media elektroniczne, ani masowa publiczność nie przetrwają.

Badania pokazują, że w poszukiwaniu informacji, rozrywki i edukacji, publiczność używa zarówno starych, jak i nowych mediów cyfrowych. Najpopularniejszym źródłem informacji dla Serbów w każdym wieku jest telewizja (używa jej 69 % obywateli), prasa (8,5 %), przyjaciele i znajomi (7,9 %), Internet (4,3 %) oraz radio (4,3 %), wynika z danych Centrum Wolnych Wyborów i Demokracji (CeSid) z 2009 roku.

Serbscy konsumenci lubią także używać Internetu, aby uzyskiwać dostęp do mediów tradycyjnych: 95 % z nich online czyta gazety, a 80 % słucha radia. Trzech na czterech ankietowanych w Internecie ogląda także telewizję. Coraz więcej osób używa więcej niż jednego rodzaju mediów: surfują po Sieci, czytają prasę i oglądają telewizję – donosi Mediascope Europe.

Internet zmusił reklamodawców do stosowania bardziej wyszukanych środków wyrazu w przekazie reklamowym. Rozwój „ekonomii słuchania” powoduje, że marketing staje się bardziej interaktywny. Telewizja i radio nie są dobrym środowiskiem dla przekazów, które skupiają się bardziej na dostarczeniu konsumentowi użytecznej informacji i porady na temat użytkowania produktu, zamiast prostej perswazji „kup to”.

Widzowie, którzy używają swoich komputerów, telefonów komórkowych i tabletów do oglądania telewizji, stawiają kolejne wyzwanie tradycyjnym modelom biznesowym. Wielu z nich uważa, że przekaz oferowany online nie powinien być zakłócany reklamami. „Musimy pamiętać o tym, że użytkowników mediów tak naprawdę nigdy nie obchodziły reklamy, co widać w badaniach przeprowadzanych przez dekady (…), a teraz pojawiło się całe pokolenie, które uważa, że ich świętym prawem jest otrzymywanie informacji za darmo i to niezakłóconej reklamami” (Garfield, 2009:16). Bo tak prawdę powiedziawszy, kiedy ostatni raz kliknęliście w baner reklamowy pojawiający się nad poszukiwaną informacją?

Szukając szans na przetrwanie, serbska telewizja wypracowała dwie strategie: zwiększanie interaktywności przekazu, poprzez tworzenie „reality tv” oraz poprawę jakości obrazu i dźwięku w związku z cyfryzacją, a więc przejście na telewizję wysokiej rozdzielczości – High Definition Television (HDTV).

Serbska telewizja jeszcze nigdy nie oferowała takiej ilości rozrywki oraz treści niskiej jakości, jak teraz. Początkowo publiczność zdawała się z tego powodu zadowolona. Przez chwilę teleturnieje, programy typu reality show, wydarzenia muzyczne, inforozrywka i życie celebrytów gwarantowały stacjom przetrwanie. Strategia ta została wykorzystana zarówno przez nadawców prywatnych, jak i publicznych. Licencje na formaty rozmaitych „reality show” były wykupowane także przez państwowe media, które zamiast skupić się na propagowaniu kultury, edukacji i sztuki, zaczęły schlebiać niskim gustom.

Druga strategia opiera się na próbie wykorzystania transformacji cyfrowej w zakresie produkcji, dystrybucji i recepcji programów telewizyjnych jako szansy. Jednakże, czy wprowadzenie telewizji wysokiej rozdzielczości uratuje nadawców, okaże się dopiero za jakiś czas.

Publiczność obiecuje się, że przejście na nadawanie cyfrowe oznacza obraz o dużo wyższej jakości, żywsze kolory, lepszy dźwięk i większe ekrany telewizorów. Jednak ta strategia ma jeden słaby punkt: większe odbiorniki stoją w sprzeczności z ideą mobilności, która dziś jest kluczowa. Widzowie nie chcą tracić czasu siedząc przed telewizorem, wolą oglądać telewizję na komórkach, tabletach i laptopach.

Moim zdaniem telewizja wysokiej rozdzielczości będzie używana tylko sporadycznie i w wyjątkowych okolicznościach: aby obejrzeć transmisję dużego widowiska sportowego, muzycznego, czy filmu. Taka niestała publiczność i okazyjne wpływy z reklam nie zapewnią przetrwania nadawcom wiernym tradycyjnym modelom biznesowym. Wiele serbskich stacji telewizyjnych, które już dziś walczą o przetrwanie, może być zmuszonych do opuszczenia rynku tuż po tym, gdy zakończy się przejście na nadawanie cyfrowe.

Źródła:

CeSid, (2009), „ReSOURCE” badanie na reprezentatywnej grupie 4515 gospodarstw domowych, Belgrad.

Garfield B. (2009),The Chaos Scenario, Stielstra Publishing.

Więcej informacji na temat “ekonomii słuchania”: tekst “The Social Media Revolution” autorstwa Toma Smitha w International Journal of Market Research vol. 51, nr 4.

Zdjęcie: Sourcefabric / Flickr Cc

Trzeci doroczny „Raport o Wiadomościach Cyfrowych” przygotowany przez Reuters Institute pokazuje, że mimo stale powiększającego się środowiska mediów cyfrowych, dziennikarze wciąż odgrywają istotną rolę w przyciąganiu odbiorców do mediów oraz w zachęcaniu do płacenia za wiadomości.

Era cyfrowa przyniosła zmianę w postrzeganiu roli dziennikarzy w budowaniu zaufania i zainteresowania internetowymi źródłami informacji. Reputacja poszczególnych autorów jest bowiem wskazywana jako najważniejszy powód, dla którego ludzie są gotowi płacić za dostęp do mediów online.

W bieżącym roku Glenn Greenwald stał się nagle gwiazdą. Stało się to po opublikowaniu artykułu o Edwardzie Snowdenie, byłym pracowniku amerykańskiego wywiadu. „Raport o Wiadomościach Cyfrowych” sugeruje, że jest to tylko część szerszego trendu.

Raport jest oparty na ankietach przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Francji, Włoszech, Hiszpanii, Danii, Finlandii, Brazylii i Japonii. Próba badawcza wyniosła 18859 dorosłych, około 2000 osób z każdego kraju. Badanie przeprowadzono pod koniec stycznia i na początku lutego 2014 roku w formie ankiety online. Narzędzie badawcze zostało skonstruowane w celu przeprowadzenia dokładnej analizy wieku, płci, rejonu zamieszkania, czytelnictwa prasy i pozycji społecznej w całej populacji badawczej.

W wielu krajach, w szczególności we Francji, Hiszpanii i Stanach Zjednoczonych rola dziennikarzy w budowaniu zaufania jest traktowana prawie na równi z zaufaniem wobec marki danego medium. Jak mówi Nic Newman, autor raportu: „Jest to szczególnie istotne, w sytuacji gdy tradycyjne (drukowane) tytuły są słabsze lub walczą o popularność z tytułami wyłącznie cyfrowymi, z których wiele jest opartych na osobowości i umiejętności konkretnego dziennikarza lub reportera”.

W innych krajach, takich jak Finlandia, Niemcy czy Wielka Brytania, to marki medialne głównego nurtu wciąż są nośnikami zaufania, jednak nawet tam dziennikarz jest istotnym czynnikiem determinującym wybór konkretnej marki.

Rosnące znaczenie poszczególnych dziennikarzy zostało wzmocnione przez łatwość, z jaką nowe serwisy mogą powstawać i publikować wiadomości w erze Internetu. „Szczególnie w Stanach Zjednoczonych można zaobserwować schemat, gdzie poczytni publicyści jak Ezra Klein (Vox Media), Glenn Greenwald (First Look Media) czy Felix Salmon (Fusion) porzucają publikowanie w mainstreamowych mediach, żeby nawiązać bliższy kontakt z czytelnikami” – mówi Newman.

Raport Reuters Institute dostarcza również dowodów potwierdzających tezę, że jakość publicystów i reporterów jest jednym z istotnych czynników skłaniających czytelników do płacenia za wiadomości w Internecie. Ponad jedna trzecia badanych we Francji (40%) i w Stanach Zjednoczonych (35%) wskazuje na autorów jako element kluczowy dla subskrypcji wiadomości online. Inne czynniki w tym zakresie to rola marki medialnej w całości nagłośnienia medialnego w kraju oraz dostępność wiadomości na różnych urządzeniach.

Raport dowodzi również, że dziennikarze odgrywają istotną rolę w mediach społecznościowych. W Wielkiej Brytanii badanie wykonane przez YouGov dla Reuters Institute skupiło się na faktycznym wykorzystaniu Twittera wśród reprezentatywnej grupy użytkowników. Analiza pokazała, że 64% (około 5,4 miliona) użytkowników śledzi konto założone przez przedstawiciela profesjonalnych nadawców medialnych, a 48% użytkowników (około 2,6 miliona) śledzi przynajmniej jedno konto założone przez dziennikarza. Wobec tego faktu, interesujące wydaje się być zestawienie tych danych z liczbą użytkowników, którzy śledzą konta poświęcone najnowszym wiadomościom – 40% (około 2,2 miliona).

Badanie stanowi także kolejny dowód na to, że poszczególni dziennikarze są kluczowym czynnikiem w budowaniu zaufania i zaangażowania odbiorcy. „Media cyfrowe i społeczne wydają się przedstawiać dziennikarstwo z ludzką twarzą”, mówi wspomniany już Nic Newman. Sugeruje on również, że „na rynku ze stale rosnącą konkurencją prawdopodobnie wybiją się tytuły zrzeszające najlepszych felietonistów i dziennikarzy”.

Raport dowodzi, że smartfony i media społecznościowe są obecnie największymi wyznacznikami zmiany. Pokoleniowy podział w sposobie szukania i interpretowania wiadomości staje się bardziej widoczny. Smartfony zachęcają odbiorców do częstszej konsumpcji mediów w ciągu dnia, redukując zależność od punktualności, wymaganej w odbiorze wiadomości w telewizji czy nawet w gazecie.

Młodzi ludzie, czytelnicy i telewidzowie jutra, coraz większy nacisk kładą na urządzenia mobilne jako swój preferowany kanał odbioru wiadomości i w konsekwencji „przekąszają” coraz więcej mediów, w kontekście zarówno czasu spędzonego na stronach internetowych, jak i typu konsumowanych wiadomości.

We wszystkich dziesięciu krajach, w których przeprowadzono ankietę, ponad jedna trzecia (36%) badanych w wieku 18-24 odpowiadała, że smartfon jest ich głównym punktem dostępu do wiadomości w formie cyfrowej. Raport pokazuje, że zwłaszcza młodzi ludzie (18-35 lat) w coraz większym stopniu polegają na mediach społecznościowych, takich jak Facebook czy Twitter, w procesie szukania nowych wiadomości. Podkreśla to również wzrost zasięgu aplikacji WhatsApp jako nowej, znaczącej sieci, służącej do dyskutowania i dzielenia się wiadomościami. Widoczne jest to zwłaszcza w Hiszpanii, we Włoszech i wśród ankietowanych w zurbanizowanej części Brazylii.

Reuters Institute for the Study of Journalism jest jednym z Partnerów EJO.

Zdjęcie: nicolayeeles / Flickr Cc