W ostatnim w 2013 roku wydaniu czasopisma poświęconego sprawom Europy Środkowej i Wschodniej – New Eastern Europe znalazła się specjalna sekcja dotycząca „Cyfrowej Europy Wschodniej”. Grupa autorów przygląda się w niej Internetowi oraz związanym z nim technologiom w kontekście demokratyzacji społeczeństw Europy Wschodniej.

Co ciekawe, kraje w których największa część populacji korzysta z Internetu (wskaźnik penetracji Internetu), jak Rosja, Azerbejdżan, Kazachstan oraz Białoruś są również najbardziej autorytarne. Jednocześnie kraje z o wiele mniejszą liczbą użytkowników Sieci, jak Gruzja, Mołdawia i Ukraina, osiągają lepsze wyniki w zakresie wolności demokratycznych.

Sekcja Cyfrowej Europy Wschodniej stara się wyjaśnić, czy nowe technologie medialne przyspieszą i pogłębią procesy demokratyzacji w krajach bloku postsowieckiego, czy może zostaną wykorzystane do zwiększenia inwigilacji, cenzury i propagandy.

Artykuł „Nowe media i demokracja w krajach postsowieckich” Natalyi Ryabinskiej przedstawia wpływ Internetu na politykę i społeczeństwo w poszczególnych krajach w określonym przedziale czasowym.

Pomimo relatywnie wysokiego poziomu penetracji Internetu, zbliżonego do takich krajów jak Francja czy Hiszpania, w byłych republikach radzieckich nadal występują wyraźne nierówności w dostępie do niego. Ludzie z małych miejscowości w znacznie mniejszym stopniu są obecni w Sieci niż ci mieszkający w wielkich miastach. Ponadto, w niektórych miejscach, na przykład w Azerbejdżanie, prędkość połączenia jest nadal bardzo niska. W Uzbekistanie z kolei bardzo wysoka cena dostępu do Internetu wyłącza z jego użytkowania dużą część populacji.

W wielu krajach postsowieckich spoza okręgu Morza Bałtyckiego media masowe, choć w różnym stopniu, wciąż są jednak przedmiotem kontroli państwa. W takich warunkach Internet jest ważnym zasobem dla niezależnych mediów tradycyjnych, jak również dla obywatelskich inicjatyw mających miejsce w blogosferze czy mediach społecznościowych. Pomimo to liczba odbiorców online jest ciągle znacznie mniejsza niż publiczności mediów tradycyjnych.

Media internetowe mogą mieć istotne znaczenie w momentach krytycznych w polityce, takich jak wybory czy rozprzestrzenianie się publicznych protestów, ale ich wpływ bywa ograniczony. Przykładowo w Rosji media tradycyjne ciągle zawodzą w rzetelnym przekazywaniu informacji o naruszeniach procedur wyborczych czy antyrządowych demonstracjach. Media internetowe są w takich sytuacjach często jedynym źródłem informacji. Jednak jak wynika z ankiet, media online są nadal mniej popularne i cieszą się mniejszym zaufaniem ogółu społeczeństwa. W dodatku badania pokazują, że ludzie wykorzystujący źródła internetowe wciąż oglądają i ufają kanałom telewizyjnym kontrolowanym przez państwo.

Ryabinska twierdzi, że bycie częścią dysydenckiego środowiska informacyjnego nie zawsze przekłada się na rzeczywiste działania oraz zmiany polityczne. Autorka nawiązuje do terminu „slaktywizm” ukutego przez badacza i informatyka, Evgena Morozova. Młodzi i wykształceni będą zamieszczali posty, klikali przycisk „Lubię to” i pisali tweety związane z polityczną opozycją, ale powstrzymają się od uczestnictwa w rzeczywistym proteście. Jednym z powodów tej bierności jest niewielkie odniesienie ruchów oraz partii opozycyjnych do działalności rosyjskich internautów. Drugi powód to ryzyko związane z uczestnictwem w ulicznych protestach.

Teoria związana z możliwościami, jakie daje Internet, jest wypełniona retoryką wolności komunikowania się oraz ekspresji, ale w rzeczywistości w postsowieckich krajach mamy do czynienia z kilkoma politycznymi ograniczeniami. W swoim artykule autorka przytacza raport przygotowany przez Freedom House z 2012 roku, w którym jedynie Gruzja i Ukraina zostały sklasyfikowane jako państwa z całkowicie „wolnym Internetem”, podczas gdy w Kirgistanie, Kazachstanie, Rosji i Azerbejdżanie uznano Internet za częściowo wolny. Na Białorusi i w Uzbekistanie zgodnie z raportem nie ma żadnej wolności w zakresie korzystania z sieci. Rządy wykorzystują liczne narzędzia w celu tłumienia swobody użytkowania Internetu: prawne ograniczenia wolności, czarne listy, blokowanie zawartości lub jej usuwanie, kontrola własności, przemoc wobec internetowych aktywistów, a nawet kierowane przez rząd cybernetyczne ataki na media opozycyjne.

Internetowa aktywność władz nie ogranicza się tylko do przeciwdziałania. Władze są zaangażowane w sieciową inwigilację swoich obywateli oraz szerzenie propagandy. W Rosji od 2007 roku rządowe instytucje mogą śledzić przepływ danych bez konieczności zdobywania nakazu sądowego. Prorządowe organizacje przejawiają silną obecność w Internecie. Wynajmowani są również blogerzy, którzy za wynagrodzeniem piszą pochlebne dla rządu komentarze i dyskredytują opozycję.

Autorka dochodzi do wniosku, że sam Internet i technologia z nim związana nie wystarczą, żeby doprowadzić do demokratycznej zmiany w krajach postsowieckich. W krajach tych ciągle słabe jest społeczeństwo obywatelskie, a to powoduje próżnię, w której działalność internetowa nie może się rozwijać. Zdeterminowanie rządów dążących do wzmocnienia publicznego zaangażowania oraz ekspresji politycznej pozostaje kluczowym czynnikiem demokratyzacji.

Zdjęcie: Zrzut ekranowy – magazyn New Eastern Europe

Inne artykuły opublikowane w tej specjalnej sekcji:

„Toys for the Super-Rich”, Mykola Kniazhytsky

„Tales from the (Ru)Net”, Sergey Utkin
„The End of Journalists”, Eryk Mistewicz
„Ukraine’s Parallel Realities”, Igor Lyubashenko

Raport firmy Renesys przedstawia listę państw, w których potencjalnie może dojść do zablokowania dostępu do Sieci.

Ostatnio syryjskie władze odcięły na kilka dni dostęp do Internetu na terytorium całego kraju – to typowa strategia państw, które próbują utrudnić komunikację wewnętrzną i zewnętrzną. Nowe badania wykazały, że poważne ryzyko odłączenia Internetu wisi nad 61 innymi krajami. W państwach, w których rząd sprawuje kontrolę nad komunikowaniem i mediami, a informacje są filtrowane przez cenzurę, Internet jest ostatnim polem walki o wolność słowa. Egipt i Syria to najnowsze przykłady państw, w których zablokowano dostęp do Internetu, aby nie dopuścić do wydostawania się informacji na zewnątrz i wstrzymać komunikację wewnętrzną. Podczas „arabskiej wiosny”, w lutym 2011 r., reżim prezydenta Hosniego Mubaraka zdołał odłączyć wszystkich dostawców Internetu w kraju, a w roku 2012 rząd Baszara al-Asada przełączył Syrię w tryb offline, blokując łączność cyfrową w jednym z najbardziej krytycznych momentów trwającej w tym kraju wojny domowej. Zamknięto 77 sieci – w sumie 92% całego syryjskiego Internetu, o czym donosił portal informacyjny Wired. Według Renesys, amerykańskiej firmy specjalizującej się w monitorowaniu sieci, nieosiągalnych stało się wszystkich 88 syryjskich bloków adresów IP, co „skutecznie usunęło ten kraj z Internetu”. Jak to możliwe, żeby całkowicie zablokować Sieć? Gdzie może zdarzyć się to znowu?

Nowy raport wydany niedawno przez Renesys dostarcza w pewnym sensie zatrważających statystyk o tym, jak łatwo jest całkowicie wyłączyć Internet w co najmniej 61 krajach, w tym między innymi w Jemenie, Etiopii, Tunezji, Algierii i na Grenlandii. Według Renesys przyczyna jest prosta: „W niektórych krajach międzynarodowy dostęp do danych i usług telekomunikacyjnych podlega ścisłym regulacjom. Bywa, że tylko jedna albo dwie firmy mają oficjalne licencje na połączenia głosowe oraz internetowe i, według prawa, muszą być pośrednikami w dostępie do tych usług dla wszystkich innych podmiotów. W takim przypadku rząd w niezwykle łatwy sposób może wydać nakaz zamknięcia Sieci. Nawet nie wykonując telefonu do dostawców usług internetowych, cenzorzy na odległość mogą po prostu odciąć zasilanie od głównych urządzeń i tym samym, w dosłownym tego słowa znaczeniu, wyłączyć Internet. Dla krajów, które chcą zabezpieczyć swój dostęp do Internetu przed taką sytuacją, decentralizacja wydaje się najlepszym rozwiązaniem.

Państwa mogące wstrzymać dostęp do Internetu to te, w których „liczba dostawców, którzy zajmują się wymianą ruchu internetowego ze swoimi zagranicznymi odpowiednikami, jest bardzo mała” – mówi James Cowie, dyrektor ds. technologii w Renesys. Im więcej zewnętrznych dostawców, na których usługach polega dany kraj, tym trudniej będzie odłączyć Internet. Według Renesys: „bez silnych bodźców prawnych oraz regulatora rynku telekomunikacyjnego, który by tym pokierował, znacząca dywersyfikacja na mniejszych rynkach, na których funkcjonują od wielu lat ci sami operatorzy, może potrwać bardzo, bardzo długo”. Sytuacja, w której w państwie działają tylko jedna albo dwie firmy przekraczające „cyfrowe granice”, występuje we wspomnianych 61 krajach.

Kraje, w których działa mniej niż 10 dostawców są wystawione na poważne ryzyko. Te, w których jest więcej niż 10, ale mniej niż 40 dostawców połączonych międzynarodowo, obciąża małe ryzyko, ponieważ zainicjowanie zupełnego odłączenia od Internetu zajęłoby wiele dni, a utrzymanie tego stanu – ogromnego wysiłku. Tylko państwa, w których działa powyżej 40 dostawców, są „wysoce odporne na sytuację rozłączenia z Internetem”, w tym Stany Zjednoczone, Holandia, Kanada i 32 inne państwa. Sytuację w poszczególnych krajach można przeanalizować tutaj

W innych krajach sytuacja przedstawia się różnie. Na przykład – przypadek Afganistanu jest wyjątkowy – Internet w tym kraju jest silnie połączony z krajami sąsiednimi. To wynik regionalnego rozdrobnienia – Internet w Afganistanie tworzą dostawcy usług naziemnych pochodzących z Uzbekistanu, Iranu i Pakistanu. Z tego względu, rządowi w Kabulu byłoby niezwykle trudno wyłączyć Internet, ale jest 61 innych krajów zagrożonych odłączeniem. Który będzie następną Syrią?