Bycie dziennikarzem na Bliskim Wschodzie, ale również samo pisanie o tym regionie wiąże się z wieloma różnymi wyzwaniami. Kwestią kluczową zarówno dla dziennikarzy, jak i użytkowników mediów, jest oczywiście relatywny brak wolności mediów  i wolności słowa w regionie.

To wszystko sprawia, że debaty na ważne tematy przenoszą się do bardziej kontrolowanych przez użytkowników środowisk, takich jak zamknięte grupy na WhatsApp-ie czy korzystanie z kodujących treści aplikacji typu Telegram. Skutkiem tego jest także autocenzura, związana z ochroną prywatności oraz unikaniem mówienia publicznie o pewnych drażliwych kwestiach. Fakt, że w momentach politycznych zawirowań blokuje się dostęp do mediów społecznościowych, również pokazuje pewne zjawisko.

Równocześnie, jak pokazuje nasz nowy raport pt. “State of Social Media, Middle East: 2018”, dynamiczny rozwój mediów społecznościowych na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej nie traci tempa.

Jakie wnioski z tego wszystkiego powinni wyciągnąć dziennikarze? Mamy dla nich trzy sugestie:

1. Uważaj na otoczenie

Jak zauważono niedawno w raporcie Brookings Institution’s Center z Doha (Katar): „Kwestia wolności mediów przyjmuje szczególny charakter w regionie Bliskiego Wschodu. Jest to najniebezpieczniejszy dla dziennikarzy region na świecie. Nie tylko dziennikarze, ale także całe organizacje medialne są obecnie w stanie zagrożenia”.

Organizacja Reporterzy bez Granic podkreśla to w swoim raporcie 2018 World Press Freedom Index, umieszczając szereg państw bliskowschodnich na samym dole swojego rankingu.

Przypadki śmierci i aresztowań dziennikarzy w krajach takich jak Syria i Jemen zwracają szczególną uwagę, podobnie jak wzrastająca wrogość wobec dziennikarzy w Egipcie.

W 2018 roku egipski rząd wydał zarządzenia ograniczające zakres pracy dziennikarzy i wyznaczające konieczność ubiegania się o zezwolenia na prowadzenie nowych stron internetowych. Do kategorii organizacji medialnych, podlegających kontroli władz, zakwalifikowano także wszystkie konta w mediach społecznościowych posiadające ponad 5000 obserwujących.

Nawet doświadczeni dziennikarze nie mają lekko. Korespondent New York Times i dawny szef biura tej gazety w Kairze, David D. Kirkpatrick, został niedawno zatrzymany przez służby bezpieczeństwa i wydalony z kraju bez żadnego wyjaśnienia.

2. Media społecznościowe to ważne źródła

Pomimo wzrastająco represyjnego otoczenia i wynikającej z niego autocenzury użytkowników internetu i mediów społecznościowych, potencjał sieci społecznościowych jako źródeł jest wciąż duży.

Ten potencjał został swego czasu pokazany dobitnie przez Andy’ego Carvina z National Public Radio podczas Arabskiej Wiosny. Obecnie, media tamtego regionu, takie jak Al Jazeera, zaprzęgły do działania platformy społecznościowe jako źródło podczas informowania o ruchu #BringDevBack, zapoczątkowanego przez chcących odbudowywać kraj mieszkańców Jemenu.

Jak bywa z wszystkimi innymi źródłami, zawartość mediów społecznościowych musi być traktowana z ostrożnością. Jest to szczególnie istotne, biorąc pod uwagę zwiększające się użycie cyberprzestrzeni jako broni i przestrzeni służącej realizacji celów politycznych (nie tylko w tym regionie zresztą).

Po zaginięciu i zamordowaniu saudyjskiego dziennikarza, Jamala Khashoggiego, śledztwo dziennikarskie NBC pokazało jak konta na Twitterze, należące do realnych ludzi, i boty promowały wyjaśnienia przekazywane przez rząd Arabii Saudyjskiej.

Z drugiej strony, analiza agencji Reuters pokazała sieć przynajmniej 53 stron internetowych, które „udając autentyczne media w języku arabskim rozpowszechniały fałszywe informacje o rządzie saudyjskim oraz zabójstwie Khashoggiego”. Te teksty również były dodatkowo rozpowszechniane przez boty na Twitterze.

Podobnie przedstawia się kwestia informowania online o Katarze. W maju 2018 roku za 29% wpisów na Twitterze dotyczących tego kraju, pozostającego w dyplomatycznym konflikcie z kilkoma sąsiadami z regionu Zatoki Perskiej, odpowiedzialne były boty. Rok wcześniej było to 17%.

3. Media społecznościowe jako narzędzie dystrybucji i angażowania

Choć dziennikarze powinni mieć świadomość opisanych powyżej zjawisk, to jednak nie powinno ich to wstrzymywać przed używaniem mediów społecznościowych. Są one ważne nie tylko jako źródła, ale również kluczowe dla rozpowszechniania zawartości mediów i angażowania publiczności.

Okazję taką tworzy na przykład rozwój Facebooka. W początkach roku 2018 było około 164 miliony miesięcznie aktywnych użytkowników Facebooka w świecie arabskim. Dla porównania, pięć lat wcześniej było to tylko 56 milionów.

Niemal połowa młodych Arabów (49%) deklaruje, że korzysta z Facebooka jako źródła wiadomości codziennie, gdy w 2017 roku było to 35%. Prawie dwie trzecie osób w tej kategorii (63%) twierdzi, że Facebook i Twitter są dla nich pierwszymi źródłami informacji.

W tym samym czasie Arabia Saudyjska ma nie tylko najwyższy na świecie poziom przyrostu liczby użytkowników mediów społecznościowych (32% w okresie styczeń 2017 – styczeń 2018, wobec 13% średniego przyrostu na świecie), ale także jedna trzecia mieszkańców używa codziennie Snapchata. Nie dziwi zatem, że lokalni producenci zawartości współpracują z tą platformą i dostosowują swoje treści do jej specyfiki.

Media społecznościowe na Bliskim Wschodzie są zatem skomplikowaną i dynamicznie rozwijającą się sferą życia. Wyczuwanie i śledzenie jak się zmieniają jest bez wątpienia kluczowe dla dziennikarzy, jeśli chcą oni rozumieć i wykorzystywać ich potencjał w regionie.

Całe opracowanie pt. “State of Social Media, Middle East: 2018”,  które przygotowali Damian Radcliffe i Payton Bruni, jest dostępne na University of Oregon Scholars’ Bank lub na Scribd, SlideShare, ResearchGate i Academia.edu

Zdjęcie: “Jamal Khashoggi (Trending Twitter Topics from 08.02.2019)” na trendingtopics na licencji CC BY 2.0 |  Flickr

Praca dziennikarzy wiąże się z wieloma zagrożeniami, a wolność wypowiedzi, chociaż uznawana za świętość w wielu międzynarodowych deklaracjach praw człowieka, z pewnością nie może być dziś traktowana jako dana raz na zawsze. Dotyczy to nie tylko opresyjnych reżimów, ale także zachodnich demokracji. Uważa tak Christophe Deloire, Sekretarz Generalny organizacji Reporterzy bez Granic.

Opinię taką wyraził Deloire w Londynie, podczas niedawnej oficjalnej prezentacji publikacji Defence Handbook for Journalists and Bloggers. Zauważył także, iż około 160 blogerów i niemal taka sama liczba dziennikarzy odbywa obecnie kary więzienia w związku z wykonywaną pracą.

Te statystyki, jak również osobiste historie dziennikarzy takich jak Mazen Darwish, syryjski reporter przetrzymywany w więzieniu już ponad dwa lata, oraz Raef Badawi, saudyjski bloger skazany na 10 lat więzienia i 1000 batów, oznaczają, że wolność wypowiedzi zawsze musi być mocno „wspierana, promowana i broniona”, stwierdził Deloire.

„Jednym ze sposobów wspierania dziennikarzy jest dostarczanie im stosownej informacji prawnej odnoszącej się do sposobów realizowania prawa do informacji i umacnianie tym samym ich wiedzy na temat przynależnych im praw”, wyjaśniał francuski działacz.

„Defence Handbook for Journalists and Bloggers”, opublikowany przez Thomson Reuters Foundation i wspierany przez Reporterów bez Granic, ma na celu pomoc w zakresie ochrony dziennikarzy, i ogólnie ludzi piszących, przed pogróżkami, napastowaniem, zastraszaniem oraz uwięzieniem, a nawet śmiercią, m. in. poprzez informowanie ich o przysługujących im prawach, wynikających z prawa międzynarodowego.

Publikacja zawierająca rozdziały dotyczące między innymi problemów zniesławienia, zagadnień związanych z ochroną imienia poszczególnych osób, prawa do prywatności, kwestii porządku publicznego, moralności, bezpieczeństwa narodowego i tajemnicy państwowej jest dostępna do pobrania, bez opłat. Została przygotowana przy współpracy ponad 70 prawników z całego świata. Pracownicy międzynarodowej firmy prawniczej Paul Hastings, przy realizacji projektu pracowali za darmo.

„Straszne w skutkach ataki na redakcję Charlie Hebdo w Paryżu i zatrważające mordy popełniane przez Państwo Islamskie pamiętamy najlepiej, jednak tak naprawdę warunki pracy dziennikarzy na świecie pogorszyły się z powodu szeregu różnych przyczyn”, stwierdziła podczas tej samej dyskusji Monique Villa, szefowa Thomson Reuters Foundation.

Paneliści, wśród których byli Jodie Ginsberg, szefowa Index on Censorship, Owen Bennett-Jones z BBC, William Bourdon, francuski prawnik specjalizujący się w prawach człowieka oraz Sylvie Kauffmann, dyrektor wydawniczy Le Monde, dyskutowali w trakcie tego spotkania o bieżących problemach związanych z wolnością słowa. Bourdon zasugerował, że powinna być ona egzekwowana z pewną dozą osobistej odpowiedzialności, tak by unikać obrażania określonych kultur i religii. Inni rozmówcy mieli odmienne zdanie, sugerując, iż może to raczej prowadzić do ogólnego zamieszania. „Ludzie traktują jako obraźliwe bardzo różne rzeczy, co może powodować powstanie swego rodzaju nieostrej granicy w tym zakresie. Dlatego trzeba bronić wolności słowa kategorycznie”, powiedziała Sylvie Kauffman.

Z kolei Jodie Ginsberg stwierdziła, że bardzo ważne jest stanowienie jasnego w treści prawa. „Dziennikarze często nie wiedzą, co mogą, a czego nie. Ta niepewność prowadzi do strachu, a strach prowadzi do autocenzury”, dodała. „Widzimy wiele przykładów mediów, które nie piszą o islamie z obawy przed atakami”.

Ginsberg zauważyła, że podręcznik będzie użyteczny zarówno dla freelancerów, jak też organizacji medialnych. „Freelancerzy rozpaczliwie potrzebują pomocy”, powiedziała.

Szefowa Index on Censorship zauważyła, że prowadzony przez jej organizację projekt Mapping Media Freedom pokazał, że nawet dziennikarze europejscy nie są pewni praw im przysługujących. Są też narażeni na groźby i zastraszanie, podobnie jak w opresyjnych reżimach politycznych. „Nie wygraliśmy jeszcze walki o wolność wypowiedzi, nawet w demokracjach”, stwierdziła.

All the essay
cost synthroid
bijwerkingen

order an essay
generic metformin
fotos

buy Lasix online
buy brand Kamagra
on-line essay writing services
cheap cytotec

Wszystkie dyktatury i reżimy autorytarne w jakiś sposób cenzurują media. Powód jest oczywisty: wolna prasa będzie śledziła działania przedstawicieli rządu, tworzyła przestrzeń dla opozycji i publikowała idee sprzeczne z oficjalną ideologią. Pomimo tego nawet w najtrudniejszych okolicznościach dziennikarze potrafią oszukać cenzorów.

Różne stopnie autorytaryzmu prowadzą do różnych stopni cenzury. Od totalitarnej Korei Północnej, gdzie dziennikarstwo jest kontrolowane przez państwo, do nie w pełni funkcjonalnych demokracji takiej jak Turcja, w której istnieje niezależna prasa, ale dziennikarze są często prześladowani lub zamykani w aresztach. W swoim badaniu przygotowanym dla Reuters Institute for the Study of Journalism („Omijanie cenzorów: Dziennikarstwo krytyczne w państwach autorytarnych”), prześledziłem, jak pracują dziennikarze w środowisku z istniejącą cenzurą. Rozmawiałem z dziennikarzami i innymi ludźmi związanymi z mediami w czterech krajach: Singapurze, Malezji, Rosji i Wenezueli.

Kraje te wybrane zostały, ponieważ teoretycznie wszystkie są demokracjami, jednak występują w nich pewne restrykcje.

Wszystkie mają wyłaniane w wyborach rządy, wspierane przez dużą część społeczeństwa. W konstytucjach kraje te gwarantują obywatelom wolność wypowiedzi i prasy, ale w praktyce żaden z nich nie ma wolnych mediów. Malezja, Singapur, Rosja i Wenezuela mają zarówno oficjalną jak i nieoficjalną cenzurę. Każdy z tych krajów zajmuje niskie miejsce w indeksach wolności mediów opracowywanych przez pozarządowe organizacje, takie jak Dziennikarze bez Granic czy Freedom House.

Specyfika cenzury jest inna w każdym z tych czterech państw, a dziennikarze działają w inny sposób, by ją obejść. Jednak istnieją pewne wspólne cechy związane z metodami unikania cenzury w tych krajach. Zidentyfikowałem sześć następujących metod, używanych przez dziennikarzy do obchodzenia cenzury.

1. Ukryj drażliwą zawartość

Dziennikarze potrafią schować drażliwe treści poprzez prezentowanie ich w sposób, który ukrywa prawdziwe znaczenie przed cenzorem, poprzez formułowanie go w określony sposób lub umieszczanie na końcu długich artykułów. Metoda ta jest wykorzystywana w Malezji i Singapurze. Pomimo tego, że została doprowadzona do perfekcji przez dziennikarzy w Związku Radzieckim, nie jest obecnie popularna w Rosji.

2. Zadawaj krytyczne pytania na konferencjach prasowych

Jednym ze sposobów uczynienia informacji lub krytycyzmu publicznymi jest zadawanie krytycznych pytań na konferencjach prasowych. Jeżeli jest ona transmitowana na żywo, to odbiorcy usłyszą pytania, a jeżeli nie ma takiej transmisji, to inni, obecni na niej dziennikarze mogą podchwycić temat i kontynuować dyskusję, np. na blogach czy w mediach społecznościowych, gdzie cenzura może być lżejsza.

3. Publikuj drażliwy materiał w mediach nie związanych z polityką

Mediom, które prawie wcale nie zajmują się polityką, może ujść na sucho krytyczny, polityczny raport. W wywiadach dziennikarze wspomnieli, że media ekonomiczne w Malezji i lifestylowe w Rosji stanowią przykład środków przekazu, którym okazjonalnie krytycyzm uchodzi bezkarnie.

4. Działaj poza granicami kraju

Metoda ta jest używana częściej przeciwko totalitarnym państwom. W krajach, które zbadałem, jedynym przykładem byli wenezuelscy dziennikarze, pracujący z zagranicy i publikujący online.

5. Dziel się materiałem z mediami w mniejszym stopniu narażonymi na cenzurę

W przypadkach, kiedy wydawca nie chce opublikować materiału, można go wysłać do medium, w którym prawdopodobieństwo ocenzurowania jest mniejsze lub które jest bardziej skłonne podjąć takie ryzyko. Przykłady tego typu działań można zaobserwować w Rosji. Z kolei, źródło z Wenezueli twierdzi, że jego gazeta wysyła czasami historie do mediów zagranicznych, by potem móc je cytować jako opublikowane w zagranicznych mediach.

6. Media online

Internet stworzył nowe możliwości publikowania, zarówno dla dziennikarzy jak i całego społeczeństwa. W Malezji i Singapurze dziennikarze internetowi mają więcej swobody niż pozostali dziennikarze. W Wenezueli ludzie poszukują w mediach społecznościowych informacji, które nie pojawiłyby się w mediach tradycyjnych. Dziennikarze czasami wykorzystują media społecznościowe do publikacji informacji i komentarzy, na które nie pozwoliliby ich wydawcy.

Powyższa lista nie jest wyczerpująca. Praktyki rządów w zakresie cenzury różnią się w zależności od kraju, a dziennikarze muszą dopasowywać swoje metody do środowiska, w którym pracują.

Tak ograniczona liczba środków masowego przekazu, zajmujących się krytycznym dziennikarstwem, którą zbadałem, nie stanowi substytutu dla w pełni wolnych mediów. Media, które w większym stopniu nie boją się prezentować spraw otwarcie, mają mniejszy zasięg niż pozostałe, a więc ich wpływ jest ograniczony. Gdyby liczba ich odbiorców stała się za duża, rząd mógłby poczuć się zagrożony i potraktować dane medium w ostrzejszy sposób. Jednak fakt, że istnieją i dostarczają krytycznego dziennikarstwa tym, którzy go poszukują, daje podstawy do zróżnicowanej politycznej dyskusji, której rząd często próbuje uniknąć.

Zdjęcie: immediahk / Flickr CC

Organizacja “Reporterzy bez Granic“ ponownie opublikowała swój doroczny raport i ranking dotyczący wolności prasy (Press Freedom Index). Według rankingu, Finlandia pozostaje globalnym liderem w tym zakresie, wyprzedzając Holandię, Norwegię i Luksemburg. Wśród państw Unii Europejskiej Hiszpania, Francja i Włochy zanotowały delikatną poprawę, zaś Niemcy (z miejsca 16 na 17) i Wielka Brytania (z 28 na 29) delikatny spadek. Kilka państw zanotowało większe skoki, np. Serbia (awans z 80 na 63 miejsce) i Łotwa (awans z 50 miejsca na 39). Z drugiej strony, Rosja i Turcja spadły w rankingu (kolejno z miejsca 142 na 148 oraz z 148 na 154), chociaż spadki te nie były tak mocne jak w przypadku Węgier (z 40 na 56 miejsce) lub Japonii, która zanotowała jeden z największych spadków (o 31 pozycji, z 22 na 53). Stawkę państw objętych badaniem zamykają Turkmenistan, Korea Północna oraz Erytrea (miejsca od 177 do 179).

Nie ulega wątpliwości, że ogólny cel takiego rankingu jest szlachetny. Wystarczy wspomnieć, iż sami dziennikarze lubią takie klasyfikacje, gdyż wiedzą, że czekają na nie ich odbiorcy. Stąd też nie jest niespodzianką, iż każdego roku ogłoszenie wyników Press Freedom Index spotyka się z dużym zainteresowaniem mediów w krajach, które gwarantują wolność prasy. Tym niemniej, irytującym jest fakt, iż rok po roku donosi się o wynikach badania, bez jednoczesnego sprawdzania wiarygodności podawanych danych. Powinno się oczekiwać, że takie statystyki będą traktowane z dużo większą dozą uwagi. Nie wymaga wielkiej fantazji uświadomienie sobie, jak trudno jest skompletować dane z konkretnych państw i dokonać międzynarodowego porównania w oparciu o jednolite kryteria. W szczególności w krajach pozbawionych wolności prasy wydaje się to być zadaniem z gatunku niemożliwych do realizacji – w sytuacji, gdy naruszenia tej wolności nie są przedmiotem publicznej wiedzy.

W jaki sposób aktywiści i eksperci Reporterów bez Granic mają dowiedzieć się jak często w Iranie, Syrii, Chinach czy Rosji służby specjalne lub inne ciała rządowe uciszają dziennikarzy – lub gdzie poczucie lęku i autocenzura są większe lub mniejsze w porównaniu z innymi krajami? Oczywiście, osoby dokonujące tej oceny zasługują na naszą sympatię. Podejmują bowiem osobiście duże ryzyko przekazując „państwowe tajemnice” zagranicznym organizacjom pozarządowym. Nie oznacza to jednak, że informacje te są w pełni wiarygodne i dają podstawy do dokonania międzynarodowych porównań.

Pełna wersja raportu dostępna jest tutaj.

Tekst opublikowany – z małymi modyfikacjami – w tygodniku Die Furche Nr. 5/201

Tłumaczenie: Michał Kuś

Dziennikarze siedzą w aresztach, internauci na salach sądowych. Pojawiła się petycja do władz UE z apelem o interwencję w sprawie nowych zagrożeń, z jakimi mierzą się media w Atenach.

Kryzys gospodarczy uderzył w Grecję z wielką siłą. Akty przemocy nadal wstrząsają stolicą, a Grekom wciąż daleko do znalezienia ostatecznego rozwiązania kłopotów ekonomicznych. Niedawno, podczas gdy grecki parlament debatował nad nowym pakietem ustaw mającym przynieść 13,5 mld euro oszczędności, gazety na całym świecie donosiły o trwających w Atenach strajkach i protestach przeciw polityce oszczędności. Jednak nie tylko to powinno niepokoić. Jest coś jeszcze, mianowicie – wolność słowa. Odkąd zaczęły pojawiać się napięcia, organizacja „Index on Censorship” donosi o „wielu przypadkach cenzury oraz ataków na prasę” oraz „systematycznych wysiłkach mających na celu ograniczenie wolności mediów”. Przypadek Kostasa Vaxevanisa może posłużyć jako symbol napiętej atmosfery panującej w greckich środkach masowego przekazu.

Tego dziennikarza śledczego i założyciela czasopisma Hot Doc aresztowano 28 października w Atenach, po tym jak jego gazeta opublikowała listę znanych Greków mających konta w szwajcarskich bankach. Jak ustalił Business Insiders, lista zawiera nazwiska osób bezpośrednio powiązanych z premierem Antonisem Samarasem. Rząd wiedział o niej od 2010 roku, ale lista była utrzymywana w tajemnicy aż do publikacji przez Hot Doc w zeszłym miesiącu. Vaxevanis siedział w areszcie, a następnie, po błyskawicznym procesie, uniewinniono go i uwolniono 1 listopada. Na całym świecie po jego aresztowaniu podniosły się głosy protestu. Reporterzy bez Granic i pełnomocnik OBWE do spraw wolności mediów, Dunja Mijatović, wezwali do jego uwolnienia, a pod internetową petycją na Twitterze podpisało się około 16 000 osób.

Niestety, historia Vaxevanisa nie jest jedyną związaną z atakami na wolność słowa w przeciągu kilku ostatnich tygodni w Grecji. 31 października aresztowano także innego dziennikarza, Spirosa Karatzaferisa, po tym jak zagroził publikacją „niszczących informacji” dotyczących greckiej gospodarki. Reporter twierdził, że otrzymał szokujące materiały (poufne dokumenty i e-maile) od grupy hakerskiej Anonymous, dowodzące, że informacje o greckim deficycie są fałszywe. Grecki nadawca publiczny, ERT, odsunął dwoje dziennikarzy – Kostasa Arvanitisa i Marilenę Katsimi – prowadzących dochodzenie w sprawie domniemanego torturowania przez policję uczestników protestów antyfaszystowskich. Donoszono również o innych przypadkach cenzury skierowanej przeciw internautom.

Z tych powodów „Index on Censorship” i dziewięć innych organizacji działających na rzecz wolności mediów przygotowało apel skierowany do władz Unii Europejskiej z prośbą o interwencję w sprawie cenzury w Grecji, o następującym brzmieniu:

„Wzywamy Unię Europejską do zajęcia jasnego stanowiska i opowiedzenia się za swobodą wypowiedzi i publikacji w interesie publicznym Grecji. Na mocy traktatu lizbońskiego, stosowanie się do Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej jest prawnie wiążące dla krajów członkowskich UE. Na mocy art. 11 obejmuje to również  prawo do «otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe» oraz zobowiązanie do szanowania wolności i pluralizmu mediów.”

Gdy demokracja słabnie, zagrożenia dla wolności mediów rosną w siłę. Nawet New York Times zaangażował się w tę debatę, publikując artykuł redakcyjny o greckich mediach, broniący prawa dziennikarzy do publikowania artykułów w interesie publicznym. Według NYT „greccy przywódcy powinni poświęcić więcej uwagi badaniu ewentualnych przestępstw finansowych, a mniej – ściganiu dziennikarzy”.

Zdjęcie ze strony: Kostas Vaxevanis – International Support Group (fanpage na  Facebooku).