W najnowszym numerze czasopisma Central European Journal of Communication Lucia D’Ambrosi opisuje, na przykładzie Włoch, jak wygląda komunikacja w UE oraz zastanawia się, jak można wzmocnić relacje pomiędzy instytucjami europejskimi a obywatelami państw członkowskich.

Autorka wskazuje na zapisy Traktatu o Unii Europejskiej mówiące o tym, że decyzje w UE powinny być podejmowane z możliwie najwyższym poszanowaniem zasady przejrzystości i jak najbliżej obywateli. Cel jest złożony i trudny do osiągnięcia między innymi we Włoszech, gdzie obywatele czują się często niedoinformowani, a docierające do nich wiadomości z Europy wydają im się odległe lub mało przydatne. Problemem jest też mały udział obywateli w procesach decyzyjnych, a w konsekwencji obojętność wobec polityki europejskiej.

Celem artykułu jest zbadanie polityki komunikacyjnej Unii Europejskiej. W sposób szczegółowy analizowane są pod tym kątem Włochy. Służy to między innymi zbadaniu, jak i na ile europejska polityka komunikacyjna jest realizowana na szczeblu krajowym i lokalnym. Jednym z istotnych obszarów analizy jest promowanie tożsamości europejskiej i obywatelstwa europejskiego. W tym zakresie ważna jest wiedza, ale też praktyczne działania obywateli, takie jak uczestnictwo w konsultacjach społecznych, pisanie petycji i wszelkie formy wyrażania opinii.

Wiele miejsca autorka poświęca strategii komunikacyjnej UE. Poprawa komunikacji wewnątrzunijnej była celem licznych działań Komisji Europejskiej. Za kwestie priorytetowe uznano udostępnianie informacji o UE w różnych językach, poszanowanie różnorodności kulturowej, różnic opinii w debacie publicznej oraz promowanie partycypacji zarówno w zakresie prawa do wyrażania swoich pomysłów, jak i aktywnej obecności obywateli w życiu publicznym. Powstało też wiele unijnych dokumentów poświęconych komunikacji, często wskazujących na znaczenie nowych mediów i nowych możliwości komunikacyjnych. W celu wzmocnienia transparentności działań UE stworzono narzędzia takie jak na przykład Europejska Inicjatywa Obywatelska czy konsultacje społeczne z Komisją Europejską.

W artykule znajduje się również analiza danych Eurobarometru (z 2013 i 2014 roku) na temat Włoch. Badane aspekty dotyczą głównie zaufania wobec instytucji unijnych, zaangażowania obywateli w życie publiczne UE oraz wiedzy na jej temat. Analiza danych dostarcza wielu obserwacji. Na przykład, mimo pewnego wzrostu eurosceptycyzmu, pojawiają się pozytywne tendencje dotyczące coraz większego uczestnictwa i woli obywateli, szczególnie młodych, aby uznawać proces integracji za ważny element zglobalizowanej rzeczywistości. Interesujące jest również to, że choć opinia publiczna we Włoszech wydaje się raczej niezadowolona z tego, jak funkcjonuje unijna demokracja, to jednak liczba osób myślących, że ich opinia jest brana pod uwagę przez organy UE, gwałtownie wzrosła.

Badania ujawniły też, że jednym z problemów w komunikacji jest nazbyt biurokratyczny język instytucji unijnych. Między innymi tego problemu dotyczyły sugestie autorki zawarte w końcowej części pracy. D’Ambrosi wskazuje na możliwość tworzenia projektów dotyczących komunikacji z obywatelami, które byłyby promowane również na poziomie lokalnym. Zaleca również współpracę szkół, uczelni i innych podmiotów, które wspólnie powinny wypracować jak najlepsze metody efektywnego przekazywania ludziom wiedzy na tematy europejskiej tożsamości i obywatelstwa. Istotne mogłoby okazać się zbudowanie sieci pomiędzy systemem edukacji a dziennikarstwem w celu tworzenia przystępnych i interesujących wiadomości o UE dla obywateli.

Przykładów, analizowanych danych i wniosków jest oczywiście znacznie więcej. Wszystkim zainteresowanym polecamy pełną wersję artykułu „Educating citizens to the EU: How policies and communication strategies are implemented in Italy” znajdującą się w ostatnim numerze Central European Journal of Communication (Volume 8, No 1 (14) Spring 2015).

Zmiany społeczne i technologiczne, pojawienie się praktyk sieciowych oraz cyfrowych ekosystemów zmieniły nasze rozumienie tradycyjnych modeli organizacji systemów medialnych. W procesach tych ważną rolę odgrywają także czynniki kulturowe, które jednak nie doczekały się jeszcze kompleksowych analiz. W najnowszym numerze Central European Journal of Communication o ograniczeniach istniejących studiów oraz roli kultury w cyfrowym ekosystemie opowiada profesor Peter Gross.

Michał Głowacki, Central European Journal of Communication: W jakim stopniu istniejące podejścia do teorii i praktyki systemów medialnych są wciąż aktualne? Czy mogą one być nadal wykorzystywane jako punkt odniesienia w analizie porównawczej?

Peter Gross: Tradycyjne teorie systemów medialnych, rozwijane poprzez pryzmat istniejących teorii ekonomii i systemów politycznych, są ciągle użyteczne, ale jedynie do ustanawiania związków między takimi systemami i tworzenia zarysu rzeczywistości tworzonej przez obserwowalne funkcje i sposób działania tych systemów oraz ich relacji z innymi instytucjami. Teorie te nie tłumaczą jednak powodów, dla których system mediów wykazuje określoną naturę, sposób funkcjonowania i relacje z innymi instytucjami społecznymi.

Jakie są w tym względzie największe ograniczenia? Jakie są największe wyzwania?

Ograniczenia istniejących teorii systemów mediów wydają mi się całkiem jasne: brak w nich element ludzkiego. Brak im, używając języka Habermasa, zakotwiczenia ich mechanizmów w kulturowych „światach społecznych”- tych, które utrzymują funkcjonowanie systemu, czy to politycznego, ekonomicznego czy mediów. Wszystkie systemy i instytucje, bez względu na ich architekturę czy głoszone oficjalnie cele i funkcje, dotyczą ludzi i grup ludzi. Elity w szczególności wpływają na sposób funkcjonowania systemów i instytucji, wpływają one na ich naturę, cele oraz rodzaj relacji, jakie się rozwijają pomiędzy systemami i instytucjami. Dlatego kultura (wartości, przekonania, postawy) przekładają się na zachowania i praktyki, które kształtują to czymkolwiek system lub instytucja miały oficjalnie być, co reprezentować i robić. Pod tym względem największym wyzwaniem jest identyfikacja oraz badanie cech kultury elit oraz odnalezienie sposobu zmierzenia ich oddziaływania na systemy i instytucje.

W ostatnim okresie próbował Pan przyjrzeć się modelom systemów mediów z perspektywy kulturowej. Jak przydatnym okazało się to podejście?

W mojej pracy skupiłem się na identyfikacji tych wartości, przekonań i postaw kulturowych, które elity wykorzystują do kształtowania charakteru mediów i sposobu ich funkcjonowania. Musiałem zagłębić się w prace politologów, socjologów i antropologów, co z konieczności skutkowało przyjęciem podejścia hybrydowego. To, co nazywam „kulturowym kalejdoskopowym pryzmatem”, poprzez który możemy badać systemy mediów, musi jeszcze zostać przetestowane; ciągle jeszcze sprawdzana jest jego przydatność. To dopiero początek, ale mam nadzieję, że moja książka zostanie opublikowana w przyszłym roku.

Jak Pan definiuje kulturę mediów i kulturę dziennikarską?

Są to dwa odrębne zagadnienia. Kultura dziennikarska jest dobrze zdefiniowana w literaturze opartej na pracach Jamesa Carry’ego oraz bardziej współczesnych publikacjach po obu stronach Atlantyku. Definiowanie kultury mediów wymagałoby zdefiniowania kultury systemu lub instytucji, która jest produktem kultury społeczno-narodowej. Osobiście zdefiniowałbym kulturę medialną jako zbiór wartości, przekonań i postaw przyjmowanych przez elity polityczne, ekonomiczne i medialne, z których krystalizuje się sposób funkcjonowania systemu mediów, ich natura i relacje.

Czy podczas przeprowadzania analizy spojrzał Pan na media z perspektywy ich wewnętrznych struktur i kultur organizacyjnych?

Tak. Spójrzmy np. na kraje Europy Wschodniej. Struktury mediów są tam podobne, przynajmniej pośród tych krajów, które w jakimś stopniu ciągle przechodzą proces demokratyzacji. Kultury organizacyjne różnią się oczywiście i stanowi to element ogólnych rozważań w trakcie obserwacji systemów medialnych. Kultura organizacyjna ujawnia charakter całkowitej kultury społecznej, wytwarzanej przez nią kultury profesji, poziom wewnętrznej demokratyzacji oraz związany z nim stopień, w jakim kultura elit oddziałuje na niego.

Jakie są zatem najbardziej charakterystyczne cechy kulturowe, którymi można opisać systemy mediów w Europie Centralnej i Wschodniej?

Nie jest to pytanie, na które mogę tutaj odpowiedzieć. Możemy podążać za pojęciem krajów A i B, zaproponowanym przez Karola Jakubowicza, ale trudno jest zidentyfikować elementy wspólne dla każdego z krajów, należących do którejś z tych grup. Nastąpiły również przesunięcia, w efekcie których pewne kraje przeniosły się z jednej kategorii do drugiej.

Trudno jest też wypunktować, które specyficzne cechy kulturowe są dzielone. Powinniśmy spojrzeć na to, jak są definiowane i zoperacjonalizowane wartości takie, jak: wspólnota, uczciwość i sprawiedliwość, władza, zasady etyki i czas. Te wartości kulturowe oddziałują na rządy prawa, demokratyczną odpowiedzialność, pojęcia relacji władzy czy społeczną tolerancję niepewności. I to one stanowią fundamentalne wartości, a nie system polityczny lub ekonomiczny (np. tak długo jak nie jest to system autorytarny lub totalitarny), definiujące sposób, w jaki z natury system lub instytucja funkcjonują, dlaczego i dla kogo funkcjonują.

Jakie są największe różnice pomiędzy krajami w regionie i czym można je wytłumaczyć?

Wszystkie kraje w regionie, wyłączając Rosję, Białoruś i kraje Azji Środkowej, mają w jakimś stopniu demokratyczne systemy polityczne oraz gospodarki wolnorynkowe. Systemy: polityczny, ekonomiczny i mediów w każdym kraju funkcjonują w inny sposób. Są to różnice kulturowe, będące pochodną historii, religii, procesów narodotwórczych, tożsamości narodowej oraz tego, czy – a jeżeli tak to kiedy i jak głęboko – idee Oświecenia przeniknęły indywidualną i narodową świadomość. Na tym powinni skupić swoją uwagę naukowcy, chcący wyjść poza standardowe badania systemów mediów.

Peter Gross jest profesorem dziennikarstwa na Uniwersytecie Tennessee w Knoxville. Specjalizuje się w komunikowaniu międzynarodowym. Jest członkiem Association for Education in Journalism and Mass Communication oraz byłym przewodniczącym Teaching Standards, Markham International Student Paper Competition Jest również członkiem European Network for Trans-Integration Research, the South East European Studies Association, the Society for Romanian Studies, the Association for the Advancement of Slavic Studies, COST A30 (grupy badawczej finansowanej przez Unię Europejską) i International Communication Association.

Wywiad z Peterem Grossem przeprowadzony został w kwietniu 2014 roku.

Zdjęcie: http://ceecom2014wroclaw.pl

Internacjonalizacja badań nad mediami w krajach skandynawskich stanowi odzwierciedlenie ogólnoeuropejskiego trendu polegającego na publikowaniu i pracy poza granicami kraju. Z ostatnich badań, które przeprowadził David Fernández-Quijada, analityk mediów z Europejskiej Unii Nadawców, wynika, że liczba artykułów opublikowanych w międzynarodowych czasopismach przez nordyckich naukowców zwiększyła się dwukrotnie w ciągu ostatnich dziesięciu lat.

Fernández-Quijada zbadał wzory publikowania przez naukowców z dziedziny komunikacji z pięciu nordyckich krajów, analizując za pomocą technik bibliometrycznych ponad pięćset artykułów opublikowanych w międzynarodowych czasopismach naukowych w latach 2001-2010. Badacz odkrył, że w tamtym okresie liczba artykułów opublikowanych na poziomie międzynarodowym wzrosła o 243 %. Skandynawscy naukowcy byli przeważnie współautorami badań lub współpracowali z badaczami anglosaskimi, w szczególności z Ameryki Północnej.

Fernández-Quijada opisuje lata pomiędzy 2000 i 2010 jako złotą dekadę w skandynawskich badaniach nad mediami. Jego praca została opublikowana w czasopiśmie Nordicom Review (Nr. 1/2014).

Gdyby autor zwrócił uwagę na inne małe kraje europejskie, jak Szwajcaria lub Austria, odkryłby podobne dowody współpracy międzynarodowej. Kraje te z większą łatwością łączą się z partnerami międzynarodowymi. Szczególnie jeden z badaczy pchnął austriackie i szwajcarskie społeczności naukowe w kierunku umiędzynarodowienia ich badań. Jest nim Klaus Schönbach, pracujący obecnie na Uniwersytecie Northwestern w Katarze, były przewodniczący komisji oceniającej szwajcarskie badania mediów na początku wieku. Następnie został on zatrudniony przez Uniwersytet Wiedeński, gdzie zrestrukturyzował Departament Komunikacji i zrekrutował doskonałych badaczy z zagranicy.

W Europie Wschodniej, wliczając kraje bałtyckie, doganianie innych na polu badań nad mediami również doprowadziło do nagłego wzrostu poziomu internacjonalizacji. Polscy naukowcy przyczynili się do tego poprzez czasopismo Central European Journal of Communication. Z jednej strony ten półrocznik stanowi platformę dla badaczy z krajów sąsiadujących. Z drugiej strony, rozszerza swój zasięg geograficzny, np. włączając w grono autorów naukowców amerykańskich.

Jedną z części tego procesu jest reorientacja badań nad mediami, mająca miejsce w ciągu kilku ostatnich lat, w kierunku większej liczby wspólnych przedsięwzięć badawczych na poziomie europejskim. Przykład stanowią Thomas Hanitzsch (Uniwersytet Ludwika Maksymiliana w Monachium) oraz jego współpracownicy, którzy analizują obecnie kulturę dziennikarską 21 krajów. Badacze z 11 krajów europejskich i dwóch arabskich, prowadzeni przez Susanne Fengler (Uniwersytet w Dortmundzie), zaprezentowali niedawno raport dotyczący odpowiedzialności i przejrzystości mediów. Grupa badawcza Luigiego Parcu (Europejski Instytut Uniwersytecki, Florencja) rozpoczęła długoterminowy projekt poświęcony analizie pluralizmu mediów w Europie. W takiej pracy o charakterze porównawczym można znacznie łatwiej zidentyfikować przykłady dobrych praktyk, poszerzając horyzonty dziennikarzy i dostarczając profesjonalnej wiedzy w sposób, w jaki nie byłoby to do pomyślenia dziesięć lat temu.

Jednakże proces internacjonalizacji ma również wady. Ponieważ większość wyników badań jest publikowanych w języku angielskim, ich adekwatne użycie  poza światem anglosaskim  staje się coraz trudniejsze. Oznacza to powrót do średniowiecza, kiedy to naukowcy izolowali się od reszty świata poprzez porozumiewanie się między sobą po łacinie. Angielski stał się lingua franca nauk o komunikacji i mediach. W konsekwencji, praktykom mediów coraz trudniej o dostęp a następnie czerpanie korzyści z wyników badań. Oznacza to również, że badacze, nie mogący publikować w ojczystych językach, w coraz mniejszym stopniu różnią się językowo. Czyni to ich prozę naukową jeszcze mniej strawną.

Źródła:

David Fernández-Quijada: A Golden Decade. Exploring Internationalization in Nordic Communication Research, in: Nordicom Review 35 (2014), Nr. 1, 135-152

Worlds of Journalism

MediaAcT

Fengler, Susanne et al. (2014): Journalists and Media Accountability: An International Study of News People in the Digital Age. New York: Peter Lang

European Media Pluralism Monitor

Dodatkowa uwaga:

Stephan Russ-Mohl jest jednym z redaktorów książki “Journalists and Media Accountability”, o której mowa w tym artykule

Artykuł ukazał się uprzednio w Schweizer Journalist, Nr. 8 + 9/2014

Zdjęcie: Marcela Palma / Flickr Cc

Mediatyzacja życia, kultury i polityki jest głównym tematem III Kongresu Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej, który rozpoczął się wczoraj w Krakowie.

W Pałacu Larischa przy ulicy Brackiej (na której tradycyjnie padał deszcz) spotkali się naukowcy zajmujący się komunikacją społeczną oraz badacze mediów z Polski i zagranicy. Na Kongresie, który potrwa do soboty, będzie można wysłuchać ponad dwustu różnych wystąpień w 41 różnych panelach tematycznych, obejmujących zagadnienia polityczne, ekonomiczne, etyczne, językowe, i wiele, wiele innych.

Podczas uroczystego otwarcia Kongresu przemawiała Prezes Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej, profesor Bogusława Dobek-Ostrowska, prezentując efekty działania Towarzystwa w ostatnich latach i wydawane przez nie czasopismo – Central European Journal of Communication. Uczestników konferencji powitali w Krakowie pełnomocnik Prezydenta Miasta Krakowa, pani Anna Okońska-Walkowicz oraz rektorzy Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Papieskiego im. Jana Pawła II.

Wspomnieniową sesję poświęcono pamięci zmarłego w tym roku dr Karola Jakubowicza.

Ogłoszono również zwyciężczynię konkursu na „Doktorat roku 2012” dotyczący mediów. Nagrodę zdobyła dr Magdalena Ślawska z Uniwersytetu Śląskiego za pracę o  formach dialogowych w gatunkach dziennikarskich.

W drugiej części dnia odbyła się sesja plenarna, na której wystąpili: profesor Paolo Mancini z prezentacją na temat fenomenu Silvia Berlusconiego i powiązanych z mediatyzacją przyczyn jego popularności we Włoszech, profesor Andreas Hepp, z wystąpieniem na temat wyzwań w dziedzinie badania mediatyzacji, profesor Ramon Salaverria, który zastanawiał się, czy rzeczywiście mamy do czynienia ze śmiercią prasy i mediów, profesor Stanisław Mocek z wystąpieniem „Mediatization: from Mass Culture to Pop-society” oraz Tomasz Goban-Klas, który mówił o mediatyzacji medycyny.

Ostatnią częścią naukowej części Kongresu była dyskusja panelowa. Znani badacze mediów z Polski i zagranicy zastanawiali się, czy rzeczywiście mamy do czynienia z kryzysem profesji dziennikarskiej, czy jedynie ze zmianą jej formuły, etosu zawodowego, społecznych oczekiwań wobec niej.

Pierwszy dzień Kongresu zakończył się uroczystą kolacją dla wszystkich uczestników Kongresu wydaną przez Prezydenta Miasta Krakowa.

Zapraszamy jutro na relację z drugiego dnia III Kongresu Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej.

Prof. Jane Curry badała media w Polsce i w Europie Środkowej już w latach 60. ubiegłego wieku. Jej opinie na temat kierunku rozwoju dziennikarstwa w regionie znajdziemy w wywiadzie opublikowanym przez Central European Journal of Communication.

Gdy Jane Curry odwiedzała Polskę po raz pierwszy, jako stypendystka Fullbrighta, stery rządów dzierżył Władysław Gomułka. Dziś, po niemal pięćdziesięciu latach, Polska to już zupełnie inny kraj. Amerykańska badaczka ciągle jednak z zainteresowaniem obserwuje zmiany oraz ewolucję mediów i dziennikarstwa w Polsce i pozostałych krajach Europy Środkowej. Część jej przemyśleń znajdziemy w wywiadzie przeprowadzonym przez redaktor Central European Journal of Communication, Bogusławę Dobek-Ostrowską.

Wizyty Jane Curry w PRL oraz jej badania nad mediami i dziennikarzami zaowocowały publikacjami takimi jak „The Black Book of Polish Censorship” (Random House and Vintage Press, 1984) oraz „Poland’s Journalists: Professionalism and Politics” (Cambridge University Press, 1990), która była pierwszą kompleksową, anglojęzyczną próbą opisania fenomenu dziennikarstwa w znajdującej się pod wpływami radzieckimi Polsce. Badaczka opisała meandry politycznej zależności, połączonej z próbami przynajmniej częściowej emancypacji środowisk dziennikarskich Polski czasów realnego socjalizmu.

Rozmowa nie ogranicza się jednak do wątków historycznych. Jane Curry odnosi się również do kwestii wpływu współczesnych tendencji na rynku mediów na sytuację w Polsce i Europie Środkowej. Szuka także przyczyn kryzysu profesji dziennikarskiej.

Cały wywiad (w języku angielskim) dostępny jest na stronie internetowej czasopisma Central European Journal of Communication.

 

Stephan Russ-Mohl dokonuje przeglądu współczesnych tendencji w zakresie odpowiedzialności mediów.

Dyrektor EJO Stephan Russ-Mohl został zaproszony przez redakcję „Central European Journal of Communication” do udzielenia wywiadu do jesiennego numeru rocznika 2012, którego zawartość została właśnie udostępniona online.

Główne wątki tej rozmowy to kwestie związane z współczesnymi tendencjami w zakresie odpowiedzialności mediów, przede wszystkim w kontekście rozwoju nowych technologii komunikowania. To przede wszystkim Internet sprawił bowiem, że pojawiły się nowe narzędzia służące zwiększaniu odpowiedzialności mediów. Równocześnie, zwiększyła się potencjalnie widoczność narzędzi tradycyjnych, które uzyskały w ten sposób nowe impulsy dla swego rozwoju. Nie oznacza to jednak, iż procesy wspierania odpowiedzialności mediów wchodzą automatycznie na wyższy poziom zaawansowania. Wciąż bowiem bardzo wiele zależy od woli środowisk w ten proces zaangażowanych, przede wszystkim dziennikarzy i zarządzających mediami.

Niemiecki badacz pracujący w Lugano dokonuje również przeglądu nowych inicjatyw wspierających odpowiedzialność mediów w Szwajcarii. Zauważa w tym kontekście przede wszystkim rozwój blogów poświęconych działalności mediów oraz działania z zakresu crowdsourcingu, podejmowane przez szwajcarskie media. Zwraca też uwagę na inicjatywy podejmowane przez środowiska akademickie oraz emerytowanych dziennikarzy.

Dalszy rozwój instrumentów odpowiedzialności mediów zależy zdaniem Stephana Russ-Mohla od ich widoczności w środowisku mediów, jak również przepływu „dobrych praktyk” pomiędzy organizacjami medialnymi oraz w wymiarze ponadnarodowym. Nie bez znaczenia są tu oczywiście czynniki natury ekonomicznej. Zdecydowanie trudniej jest o implementację poszczególnych narzędzi oraz ogólne zainteresowanie zagadnieniem odpowiedzialności mediów w sytuacji, gdy działają one pod dużą presją ekonomiczną. Nie zmienia to jego zdaniem faktu, iż odpowiedzialność mediów to wartość, o którą należy współcześnie zabiegać.

Cały wywiad dostępny jest tutaj