The Rise of the Robot Reporter – był jednym z najbardziej przerażających nagłówków, który ukazał się w ubiegłym roku w New York Times. W artykule zauważano, że już jedna trzecia zawartości Bloomberg News tworzona jest przez należący do tej firmy automatyczny system „Cyborg”. Strach ten zdaje się dotyczyć przede wszystkim dziennikarzy, którzy już od jakiegoś czasu obawiają się, że grozi im odejście do lamusa i zostaną zastąpieni przez algorytm.

Ta obawa zyskała sobie miano „strachu przez automatyzacją” [automation anxiety].  Gdy brytyjskie pismo branżowe Press Gazette zapytało swoich czytelników w tym roku, czy widzą sztuczną inteligencję jako zagrożenie czy jako okazję, ponad 1200 osób (69%) stwierdziło, że jest to raczej zagrożenie.

Nie ma jednak przed tym ucieczki. W dniach 7-11 grudnia Polis, think-tank z London School of Economics, gościł wydarzenie pod nazwą Journalism AI Festival 2020, poświęcone związkom dziennikarstwa i sztucznej inteligencji. Raport Polis opublikowany w poprzednim roku pokazał, że około połowa spośród 71 badanych organizacji medialnych z 32 krajów używała już wtedy sztucznej informacji do gromadzenia informacji, dwie trzecie do produkcji newsów, a połowę do ich dystrybucji. W Wielkiej Brytanii na przykład serwis prasowy Press Association używa oprogramowania do przygotowania szybciej i w większej skali lokalnych informacji opartych na danych, zaś The Times używa sztucznej inteligencji do tworzenia newsletterów dopasowanych do zainteresowań subskrybentów.

Człowiek-reporter vs R2D2

Nie jest niespodzianką to, że dziennikarzy w największym stopniu interesuje to, w jaki sposób zmienią się ich zawodowe praktyki. Przede wszystkim zaś to, czy nie zostaną zastąpieni przez medialne odpowiedniki znanego z serii filmów „Gwiezdne Wojny” droida R2D2. Biorąc pod uwagę fakt, że sztuczna inteligencja bez wątpienia będzie odgrywać coraz większą rolę w tym zakresie, co raport Polis stwierdza bez wątpliwości, można także zacząć zastanawiać się nad etycznymi aspektami tego procesu.

W ramach projektu DMINR AI journalism na City, University of London, w którym to projekcie uczestniczę jako badaczka, staraliśmy się od początku włączać w nasze działania dziennikarzy, by stworzyć narzędzia użyteczne dla nich samych. Odwiedziliśmy kilkanaście dużych redakcji, by porozmawiać z reporterami i obserwować ich pracę, sposób używania sztucznej inteligencji i ich obawy z tym związane. Musieliśmy także przekonać ich, że nasze narzędzia, jak i inne z narzędzi, pozwolą im używać sztucznej inteligencji w sposób etyczny.

Sztuczna inteligencja i etyka

Jednym z pierwszych problemów etycznych zidentyfikowanych w raporcie Polis są obawy członków redakcji, że sztuczna inteligencja to jedynie sposób oszczędzania pieniędzy. Jest też jednak wiele innych. Stronniczość w dziennikarstwie była i jest dość szeroko omawiana (np. w pracach Michaela Schudsona), a co ze stronniczością algorytmów? Może to dotyczyć problemów technicznych związanych z wprowadzaniem danych, ale także odzwierciedlania przez algorytmy ludzkiej stronniczości w zakresie np. rasy czy płci – o czym pisała chociażby dawna dziennikarka ProPublica, Julia Angwin. Dowiodła ona, że program stworzony przez amerykański resort sprawiedliwości do przewidywania, czy oskarżeni będą skłonni wracać na drogę przestępstwa, miał w praktyce charakter dyskryminujący względem czarnoskórych obywateli.

Ujawniły się również obawy dotyczące baniek informacyjnych, efektu potwierdzenia czy nawet generowania tzw. deep fakes. Nie jest to oczywiście nic nowego, czego dowodzi opublikowany ostatnio artykuł z Columbia Journalism Review dotyczący nowojorskiej Wystawy Światowej z 1964 roku.

Są też jednak opinie odwrotne i sztuczna inteligencja jest przez niektórych uważana za drogę do bardziej etycznego dziennikarstwa. Czy może ona pomóc odkryć ukryte powiązania, których inaczej byśmy nie odkryli? I czy trwająca debata na temat stronniczości związanej ze sztuczną inteligencją oznacza, że redakcje będą musiały w efekcie być bardziej transparentne i otwarte wobec swojej publiczności, by tłumaczyć jej, co faktycznie robią?

Element ludzki

Jeff Jarvis ukuł dekadę temu pojęcie „dziennikarstwo procesu” (process journalism) jako alternatywę dla „dziennikarstwa produktu” (product journalism), by zilustrować zmianę sposobu pokazywania wiadomości i odchodzenie od tworzenia w redakcjach gotowych historii oraz przejście do tworzenia materiałów, które są na bieżąco uzupełniane na bazie interakcji z publicznością medium. Czy zatem otwartość w kwestii sztucznej inteligencji może przyczynić się do odbudowania słabnącego zaufania do brytyjskich mediów?

Prawdą jest, że do tej pory koncentrowano się raczej na potencjalnych problemach związanych ze sztuczną inteligencją niż na możliwych korzyściach. Z tego powodu jeszcze ważniejszym jest, by badacze i inicjatorzy zmian na tym polu wchodzili w interakcje z dziennikarzami od początku, by przekonać ich, że te etyczne problemy są do rozwiązania. Jeden z respondentów w raporcie Polis powiedział: „Największym błędem, jaki widziałem w przeszłości, jest traktowanie integracji technologii w otoczeniu społecznym jako prostej kwestii z zakresu IT. W rzeczywistości to skomplikowany proces społeczny”.

Dziennikarzom, którzy wciąż cierpią na lęk przed automatyzacją, możemy zatem wlać w serca nieco optymizmu. Carl Gustav Linden w artykule opublikowanym w Digital Journalism w roku 2015, napisał, że pytaniem, które powinniśmy sobie zadawać, jest: dlaczego po dekadach automatyzacji wciąż mamy tyle miejsc pracy w dziennikarstwie? Odpowiedź: mimo 40 lat automatyzacji dziennikarstwo jako przemysł kreatywny pokazało odporność, duże zdolności adaptacji i ograniczenia wpływu nowych technologii. Jesteśmy wciąż daleko od momentu, w którym dziennikarski R2D2 zastąpi reportera-człowieka.

Nowe studium opublikowane przez organizację Women in Journalism, zrzeszającą kobiety pracujące w brytyjskich mediach, pokazuje dość ponury obraz braku różnorodności w mediach tego kraju.

Raport z serii A Week in British Newsrooms pokazuje, że w ciągu badanego tygodnia zaledwie jedna czwarta z 174 artykułów z pierwszych stron gazet napisana była przez kobiety, a ani jeden nie został napisany przez czarnoskórego dziennikarza lub dziennikarkę.

Opracowanie to pokazuje także, że w badanym tygodniu kobiety stanowiły tylko około 30% z 877 gości-ekspertów obecnych w audycjach telewizyjnych. W przypadku radia natomiast jedynie w 4 z 723 przypadków reporterami odpowiedzialnymi za  relacje przedstawiane w czasie najwyższej słuchalności były czarne kobiety.

W tygodniu pomiędzy 13 a 19 lipca (poniedziałek – niedziela) badacze przeanalizowali pierwsze strony wszystkich większych dzienników brytyjskich, obejrzeli całość oferty kilku najpopularniejszych telewizyjnych kanałów newsowych oraz przesłuchali około 100 godzin wiadomości radiowych.

Najważniejsze wiadomości w tamtym tygodniu stanowiły między innymi wydarzenia takie jak postawienie pomnika Black Lives Matter (BLM) w miejsce obalonego pomnika Edwarda Colstona w Bristolu, zakazanie firmie Huawei udziału w budowie brytyjskiej sieci 5G, wprowadzenie obowiązku używania maseczek w sklepach oraz ogłoszenie wyroku pozwalającego na powrót Shamimy Begum do Wielkiej Brytanii.

Dla porównania liczb badacze identyfikowali pochodzenie etniczne i płeć poszczególnych dziennikarzy, cytowanych osób, prezenterów informacji, reporterów i gości. Odpowiednie osoby były też dopytywane o ich pochodzenie etniczne i płeć.

Profesor dziennikarstwa finansowego z City, University of London, Jane Martinson, doradzająca badaczom przygotowującym opracowanie, sugeruje, że organizacje medialne powinny poważnie traktować monitorowanie tej kwestii i podejmowanie praktycznych działań w zakresie zwiększania różnorodności.

Martinson stwierdziła: „Ten wyrywkowy obraz brytyjskich mediów pokazuje jak mocno zawodzą one w kwestii odpowiedniej reprezentacji wszystkich sektorów społeczeństwa. Bardziej niż ciepłych słów branża potrzebuje relewantnych działań w oparciu o konkretne dane”.

Gdzie są kobiety i przedstawiciele ras innych niż biała?

Raport pokazuje, że gdy przedstawiciele ras innych niż biała byli zapraszani w radio oraz TV jako goście i eksperci, to często było to związane z relacjonowaniem wydarzeń związanych z kwestiami rasowymi.

Ponad połowa osób czarnych i reprezentujących mniejszości etniczne zapraszanych jako goście do audycji TV uczestniczyła w relacjonowaniu tematów związanych z życiem społeczności innych niż biali oraz państw zamieszkałych przez przedstawicieli ras innych niż biała. Najważniejsze z tematów z tego zakresu to kolonializm oraz ruch Black Lives Matter.

Reporterki telewizyjne pojawiały się na wizji ponad dwukrotnie rzadziej niż mężczyźni. Z 709 reporterów widocznych w badanych audycjach kobiety stanowiły zaś tylko 43%.

Nawet w audycji BBC Newsnight nie znalazł się w badanym okresie żaden gość-ekspert będący przedstawicielem rasy innej niż biała.

W radiu LBC wszyscy prezenterzy w pasmach najwyższej słuchalności byli biali i 27 razy byli to mężczyźni. Jedynymi wyjątkami były, w piątkowe popołudnie, Shelagh Fogarty (13.00-16.00) i Rachel Johnson (18.00-19.00). Ze 119 reporterów słyszanych w tych pasmach tylko 23% stanowiły kobiety. Zaś 100% z tych 119 osób to biali.

W sumie, z 723 reporterów obecnych w 133 analizowanych audycjach newsowych tylko 2% stanowiły osoby czarnoskóre, 92% przedstawiciele rasy białej – zaś 63% mężczyźni.

Coral James O’Connor, wykładowca i osoba odpowiedzialna za różnorodność na Wydziale Dziennikarstwa City, University of London stwierdził: „Ustalenia z badań pokazują to, o czym zawsze dobrze wiedzieliśmy. To, co potrzebujemy wiedzieć obecnie, dotyczy planów na przyszłość i tego, co powinno zostać uczynione, by zmienić tę sytuację. Oraz tego, w jaki sposób liderzy branży uczynią pierwszy krok w celu wprowadzenia stałej i trwałej zmiany, której tak potrzebujemy. Dowody są jasne, pytanie, co dalej?”

Cały raport A Week in British Newsrooms opublikowany został przez Women in Journalism i University of Westminster we współpracy z City, University of London.

Zdjęcie: Maxpixels

Rozwój wypadków w Polsce jest obecnie obserwowany w Europie z wielką obawą. Jedną z kluczowych kwestii jest wolność mediów w kontekście coraz większych nacisków polityków Prawa i Sprawiedliwości na dziennikarzy. Zdaniem części obserwatorów warunki ich pracy coraz częściej przypominają to, co dzieje się na Węgrzech. W ostatnich kilku latach rząd podporządkował sobie media publiczne. Podczas ostatniej kampanii wyborczej PiS powrócił do idei repolonizacji prywatnych mediów, które stały się solą w oku rządzących. Dotyczy to w szczególności mediów zarządzanych przez kapitał niemiecki.  Była również mowa o tym, by powołać kontrolowaną przez rząd Radę Mediów, która potencjalnie mogłaby wywierać znaczącą presję na dotychczas niezależne wydawnictwa i właścicieli mediów elektronicznych. Czy odpowiedzią na te wyzwania może być samoregulacja mediów?

Instytut Ericha Brosta z Dortmundu we współpracy z Uniwersytetem Warszawskim i Uniwersytetem Wrocławskim zorganizował 25 września w Warszawie konferencję zatytułowaną “The 4^th Pillar of Democracy: Media Freedom and Media Self-regulation in Poland”. W wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele wiodących mediów, uczelni, dziennikarskich stowarzyszeń, instytucji regulujących system medialny, parlamentarzyści oraz międzynarodowi obserwatorzy (włączając Radę Europy). Tematem przewodnim jednodniowej debaty było pytanie: jak dziennikarze i wydawcy w Polsce mogą skutecznie ochronić się przed rosnącą presją ze strony polityków.

Sytuacja w polskim dziennikarstwie jest bardzo skomplikowana, bo zarówno wspierający jak i krytykujący rząd spierają się w sprawie dziennikarstwa i jego upolitycznienia: „Zmagamy się z istną bitwą plemion w polskich mediach”, stwierdziła prof. Bogusława Dobek-Ostrowska z Uniwersytetu Wrocławskiego. Opinię tę podzielali także inni badacze.

Uczestnicy konferencji jednomyślnie wezwali do powołania niezależnej rady prasowej jako organu samoregulacji branży i to pomimo sporych różnic między istniejącymi obozami w polskim dziennikarstwie. „Przykład Rady Prasowej z Bośni i Hercegowiny pokazuje, jak samoregulacja może działać w środowisku dziennikarskim w kraju, w którym dochodzi do poważnych napięć politycznych” – przyznała Izabella Kurkowski, międzynarodowy ekspert medialny i badacz z Instytutu Ericha Brosta.

Jednym z efektów konferencji mają stać się rozmowy „okrągłego stołu”, jako następny krok w debacie przedstawicieli mediów i międzynarodowych ekspertów nad dalszym konstruktywnym dialogiem. „Nasze ogólnoświatowe studium poświęcone transparentności w mediach pokazuje, że coraz więcej rządów wprowadza restrykcje i ogranicza wolność mediów – w taki też sposób powstają ‘rady medialne’, których intencją jest tylko ukrywanie tych restrykcji” – podsumowała dyskusję prof. Susanne Fengler, dyrektor Instytutu Ericha Brosta. „Poprzez naszą międzynarodową aktywność chcemy nie tylko zdobyć nowe doświadczenia badawcze, ale także pracować nad wolnością mediów w praktyce”.

W międzynarodowej debacie udział wzięło także dwóch redaktorów EJO Polska, dr Michał Kuś, reprezentujący Instytut Politologii i dr Adam Szynol z Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego.

Zdjęcia: Paulina Pacuła

Brytyjska część projektu Europejskie Obserwatorium Dziennikarskie przenosi się od września na City, University of London (CUL).

Od ponad 15 lat nasza sieć instytucji badawczych stara się wpływać na praktyki dziennikarskie i agendę publicznych dyskusji na ten temat. Dowodem na skuteczność tych działań są zarówno otrzymywane nagrody, jak również odbijające się szerokim echem publikacje, będące efektem wielostronnej, międzynarodowej współpracy. W ostatnich latach były to na przykład raporty takie jak:

• Czy europejskie media traktują zmiany klimatu wystarczająco poważnie?
• Media na świecie wobec epidemii koronawirusa
• Jak europejska prasa relacjonowała kryzys migracyjny

Od września 2020 roku Instytut Dziennikarstwa CUL przejmuje kierownictwo brytyjskiej części EJO od Reuters Institute for the Study of Journalism (University of Oxford). Instytucja ta prowadziła stronę EJO w języku angielskim od roku 2013, będąc pierwszym partnerem naszej sieci w świecie anglosaskim.

W oparciu o środki z Fundacji NRZ oraz City, University of London uczestnictwo w EJO wzmocni badawczy profil Instytutu Dziennikarstwa CUL, dostarczając nowych okazji do uczestnictwa w paneuropejskich projektach, badających kluczowe problemy współczesnego dziennikarstwa.

Dr Colin Porlezza, kierownik projektu EJO na CUL, stwierdził: „Jesteśmy podekscytowani perspektywą dołączenia do rodziny EJO – szczególnie w tym krytycznym momencie, gdy szereg dużych zagadnień takich, jak: pandemia Covid-19, zmiany klimatu, ataki na wolność prasy, rozwój systemów inwigilacji, datafikacja czy też potencjał i zagrożenia związane z rozwojem sztucznej inteligencji wpływają na dziennikarstwo na całym świecie”.

„Czekamy z niecierpliwością na możliwości współpracy z partnerami EJO, by dalej rozwijać symbiotyczne relacje pomiędzy społecznością akademicką i praktykami dziennikarstwa, pomagając dostarczać wyniki najnowszych badań na biurka naukowców, dziennikarzy i zarządzających mediami”.

Od stworzenia przez profesora Stephana Russ-Mohla w Szwajcarii w roku 2004 EJO zapuściło korzenie w wielu krajach europejskich i obecnie sieć tworzy 13 aktywnych stron internetowych w 13 różnych językach.

Współpraca szeregu nie nastawionych na zysk instytucji ułatwiła w efekcie dzielenie się przykładami dobrych praktyk akademickich i dziennikarskich ponad granicami państw. Wspólne projekty wpłynęły w niektórych przypadkach na agendę mediów, przyciągając uwagę największych mediów europejskich i amerykańskich.

W roku 2019 sieć EJO otrzymała prestiżową nagrodę imienia Güntera Wallraffa, w uznaniu zasług w zakresie wzajemnego zrozumienia się w różnych kulturach dziennikarskich.

Nowy brytyjski partner koncentrować będzie się na rozszerzeniu już działających struktur EJO w Europie i Ameryce Północnej.

Iran jest jednym z państw najmocniej dotkniętych epidemią koronawirusa. Reakcja władz kraju na te wydarzenia była też wielce kontrowersyjna. Media w tej sytuacji ograniczały się do prezentowania oficjalnej narracji, jednak brak jakiejkolwiek niezależności i sprawdzania faktów wywołał całkowity niemal brak zaufania do zinstytucjonalizowanych mediów.

W efekcie szefowie państwa oraz państwowe media oskarżone zostały o próbę ukrycia skali zakażeń Covid-19 w Iranie. Ich odpowiedzią było tworzenie teorii spiskowych, opisujących wirusa jako broń biologiczną stworzoną w USA.

Nie ulega wątpliwości, że odpowiedź mediów w Iranie na epidemię koronawirusa jest pochodną ścisłej kontroli państwa nad mediami. Prawie wszystkie media w tym kraju są bowiem własnością państwa lub są blisko związane z politycznym establishmentem. Jedynym dostawcą usług radiowych i telewizyjnych jest przedsiębiorstwo Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB), a bezpośrednią kontrolę nad nim sprawuje Najwyższy Lider, Ajatollah Ali Chamenei. Wszystkie agencje informacyjne są prowadzone przez siły reżimu, a media prywatne zależą od rządu wspierającego ich funkcjonowanie. Na przykład dzienniki zależne są od importu subsydiowanego papieru, kontrolowanego przez Ministerstwo Kultury i Zasad Islamu.

Istnieje także ciągle rozwijająca się lista oficjalnych i domniemanych zakazów cenzury. Przekroczenie tych granic może powodować ostre reprymendy w stronę dziennikarzy i ich redakcji. Nie jest zatem niespodzianką, że również w przypadku epidemii Covid-19 irańskie media ściśle przestrzegały oficjalnej narracji w tym zakresie.

Odwracanie wzroku

Władze odrzucały istnienie choroby aż do pojawienia się pierwszych ofiar śmiertelnych, oficjalnie potwierdzonych 20 lutego. Od tego momentu ministerstwo zdrowia zaczęło organizować codzienne konferencje prasowe, by ogłaszać najnowsze dane dotyczące liczby zainfekowanych  oraz zmarłych z powodu Covid-19 w Iranie. Wiarygodność tych statystyk była często kwestionowana przez obywateli, niezależnych dziennikarzy oraz media zagraniczne. Najbardziej znane przypadki takiej krytyki to doniesienia Washington Post ze zdjęciami satelitarnymi miejsc pochówku ofiar epidemii (12 marca) oraz artykuł New York Times o relacjonowaniu epidemii w Iranie (28 lutego).

Irańskie ministerstwo zdrowia kilka razy też wskazywało, że realny zakres epidemii, infekcji i śmierci, jest większy niż oficjalne liczby. Rick Brennan, dyrektor z ramienia Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), który odwiedził Iran, powiedział agencji Reuters 17 marca, że prawdziwe liczby dotyczące Covid-19 mogą być pięć razy wyższe niż oficjalne. Pomimo tego, dotychczas żadne medium w Iranie nie przeprowadziło niezależnego śledztwa w tej sprawie.

Niektórzy irańscy aktorzy polityczni, włączając w to członków parlamentu, krytykowali rząd za zaniżanie skali epidemii. Część mediów zignorowała te oskarżenia, zaś inne opisały je bez weryfikacji faktów oraz bez dalszego sprawdzenia, jak wygląda realnie cała sytuacja.

Po wybuchu epidemii prywatne gazety publikowały głównie informacje ze źródeł oficjalnych, czasami z elementami lekkiej krytyki. Krytykę kierowano zwłaszcza pod adresem administracji prezydenta (Hassan Rouhani) oraz poszczególnych władz miejskich, jednak nigdy nie kwestionowano reakcji państwa na epidemię. Dziennik Donya-e-Eqtesad opisywał 1 marca, w jaki sposób zanieczyszczenie powietrza zwiększa ryzyko związane z Covid-19. Artykuł krytykował władze Teheranu za brak działań ograniczających zanieczyszczenie powietrza.

Wszystkie większe gazety w Iranie były zamknięte w okresie od 18 marca do 3 kwietnia w związku ze świętem Nowruz holidays, redukując zakres relacji dotyczących epidemii. W tym okresie jedynym źródłem informacji pozostały państwowe radio, telewizja oraz agencje informacyjne.

Krytyka ze strony konserwatystów

Po oficjalnym potwierdzeniu informacji o wybuchu epidemii irańskie siły konserwatywne zaczęły krytykować rząd w mediach społecznościowych. W swoim wpisie na Twitterze z 30 marca dawny szef Islamskiej Gwardii Rewolucyjnej i członek parlamentu Mohammad Bagher Ghalibaf oskarżył administrację o „ignorowanie rzeczywistości” oraz „nieuzasadniony optymizm”. Pisał, że Rouhani „…pogłębił kryzys, następnie poprosił o pomoc i oskarżył innych”. Agencja informacyjna Mehr opublikowała te wpisy bez żadnych informacji kontekstowych oraz bez odpowiedzi ze strony administracji. W odpowiedzi na krytykę Rouhani wezwał oponentów do wsparcia wysiłków rządu. „To nie czas na gromadzenie popleczników. To nie czas na polityczną wojnę”, mówił prezydent.

Cześć mediów, szczególnie państwowe radio i telewizja, zrzucało także odpowiedzialność na zwykłych obywateli, zarzucając im brak prawidłowej reakcji na wezwanie do utrzymywania społecznego dystansu. Jakkolwiek, wydaje się, że Irańczycy nie byli w tym względzie bardziej oporni niż mieszkańcy innych krajów. Rząd na tym etapie opierał się jednak wezwaniom do całkowitego zamknięcia kraju. Cześć instytucji argumentowała, że wywoła to zbyt wiele szkodliwych skutków gospodarczych i jest luksusem, na który kraj nie może sobie pozwolić. Stwierdzano, że amerykańskie sankcje zdewastowały gospodarkę i kraj nie ma żadnych rezerw.

Odwracanie uwagi

Irańskie media od kilku dekad już stosują opisywanie i podkreślanie „błędów Zachodu” jako sposób na odwracanie uwagi od poważnych problemów wewnętrznych. Agencje informacyjne Fars, Tasnim i Mehr, jak również państwowe radio i telewizja,  poświęciły sporo uwagi problemom Wielkiej Brytanii i USA w walce z epidemią.

Media w Iranie skoncentrowały się na czterech głównych zagadnieniach związanych z epidemią. Pierwszym z nich był pogląd, że pandemia to efekt działań wrogów Republiki Islamskiej w celu ograniczenia frekwencji w irańskich wyborach parlamentarnych z 21 lutego. Drugie z nich to teoria spiskowa, opisująca koronawirusa jako stworzoną specjalnie broń biologiczną. Pozostałe zagadnienia to rola sił zbrojnych w walce z epidemią oraz wezwanie do odrzucenia sankcji nałożonych na Iran. Wszystkie one miały ten sam cel: mobilizację Irańczyków poprzez podsycanie nastrojów nacjonalistycznych oraz antyzachodnich.

Zachodni spisek przeciw wyborom

Wybory parlamentarne odbyły się zgodnie z planem 21 lutego, pomimo tego, że grupy opozycyjne oraz działające poza granicami kraju media perskojęzyczne ostrzegały od tygodni, że koronawirus jest już obecny w Iranie. Pierwsze zgony związane z Covid-19 zostały oficjalnie potwierdzone 19 lutego.

Wedle danych oficjalnych frekwencja wyniosła 42% – i była najniższa od czasu Rewolucji Islamskiej z roku 1979. Członkowie władz od razu zrzucili winę na wrogów Republiki Islamskiej, którzy ich zdaniem wyolbrzymili zagrożenie, jakim jest wirus, by powstrzymać ludzi przed głosowaniem.

Dwa dni później w komentarzu opublikowanym na swojej oficjalnej stronie Najwyższy Lider Ajatollah Ali Chamenei odrzucił doniesienia dotyczące koronawirusa jako „zachodnią propagandę”, mówiąc że „[to] zaczęło się kilka miesięcy temu i nabrało tempa przed wyborami” – w jasny sposób sugerując, że taki przebieg zdarzeń był przez kogoś zaplanowany. Te argumenty odbiły się szerokim echem w mediach.

Agencja Tasnim opublikowała 21 lutego karykaturę, sugerującą, że „plotki” rozpowszechniane przez zachodnie media nie powtrzymały mieszkańców Iranu przed głosowaniem – ku konsternacji Waszyngtonu. Inna karykatura pokazywana przez państwową telewizję wskazywała, że działające poza granicami kraju media perskojęzyczne rozpowszechniają wirusa bardziej zaraźliwego niż koronawirus: strach.

W tamtym czasie państwowe radio i telewizja utrzymywały, że zagrożenie, jakim jest koronawirus, zostało wyolbrzymione. Prezenterzy telewizyjni i goście talk-show regularnie zapewniali publiczność, że Covid-19 nie jest niczym gorszym niż zwykła grypa. W trakcie audycji na żywo 22 lutego prezenterka Atefeh Mirseyedi, przedstawiona jako lekarz ogólny,  mówiła, że został wcześniej zainfekowana wirusem i że już wyzdrowiała. W ciągu kilku tygodni oficjalna narracja zmieniła się i ta sama prezenterka również zmieniła opinię. 23 marca znów poinformowała, że była zainfekowana Covid-19, ale tym razem ostrzegała publiczność, że jest to bardzo niebezpieczna choroba.

Teoria spiskowa dotycząca broni biologicznej

Władze Iranu przychylnie traktowały teorię spiskową, która pojawiła się na początku problemów epidemii, sugerującą, że koronawirus to broń biologiczna wyprodukowana w USA. Te oskarżenia były szeroko omawiane w irańskich mediach, szczególnie przez osoby powiązane z Gwardią Rewolucyjną oraz Najwyższym Liderem.

Na przykład od 1 lutego do 28 marca agencja Tasnim opublikowała kilkanaście artykułów poświęconych teorii broni biologicznej. Opublikowała także artykuł opisujący „szczegóły” historii użycia broni biologicznej przez Stany Zjednoczone.

22 marca Najwyższy Lider wygłosił transmitowane przez telewizje orędzie do narodu, w którym stwierdził, że Iran nie zaakceptuje żadnej formy pomocy ze strony USA i cytował wspomnianą teorię. „Nie wiem, na ile prawdziwe są te oskarżenia, ale jeśli istnieją, kto o zdrowych zmysłach pozwoliłby dostarczać Wam lekarstwa?”, stwierdził Ajatollah Chamenei. „Możliwe, że Wasze lekarstwa to sposób na rozprzestrzenianie wirusa jeszcze bardziej”. Utrzymywał także, że wirus był „zbudowany specjalnie dla Iranu, z użyciem danych genetycznych Irańczyków, zdobytych różnymi metodami”.

Podobne zarzuty czynił także szef Gwardii Rewolucyjnej Hossein Salami, który 5 marca sugerował, że koronawirus to amerykańska broń biologiczna. Podczas wystąpienia w mieście Kerman mówił: „Zwyciężymy w walce przeciw wirusowi, który może być efektem amerykańskiego [ataku] biologicznego rozpoczętego w Chinach i teraz rozpowszechnionego w całym świecie”. Salami dodał, że „Ameryka powinna wiedzieć, że jeśli to zrobiła, to wszystko do niej powróci”.

2 marca agencja Tasnim opublikowała karykaturę, na której koronawirus mówi do prezydenta USA Donalda Trumpa: „Misja wykonana. Jestem z powrotem”. Opis mówi zaś: „Czy Stany Zjednoczone maczają ręce w rozpowszechnianiu koronawirusa jako broni biologicznej?”.

Rola sił zbrojnych

12 marca najwyższy lider wydał dekret – opublikowany na jego oficjalnej stronie internetowej – nakazujący siłom zbrojnym przewodniczenie w walce przeciw nowemu koronawirusowi. Od tamtego momentu media irańskie z dużą częstotliwością podkreślają rolę Gwardii Rewolucyjnej w walce z Covid-19.

Korpus Strażników Rewolucji przeprowadził ćwiczenia w zakresie ochrony biologicznej na terenie całego kraju w końcu marca. Były one obszernie relacjonowane w mediach. Państwowe radio i telewizja przeznaczyły sporo czasu antenowego na transmisje, zaś agencje informacyjne publikowały liczne artykuły i zdjęcia. Emblematy Gwardii oraz zdjęcia zabitego jednego z szefów Gwardii Kasima Soleimaniego – zabitego w celowanym ataku amerykańskiego drona 3 stycznia – dominowały w relacjach. Regularna armia Iranu nie była tak eksponowana, pomimo faktu, że to ona ustawiała na terenie kraju szpitale polowe.

Zarówno przedstawiciele władz jak i mediów używali języka wojny dla opisania wysiłków mających na celu zatrzymanie epidemii. Często używane były terminy takie, jak: „czoło frontu”, „bitwa przeciw koronie”, „manewr przeciw koronawirusowi”. Mając na uwadze fakt, że to siły zbrojne były odpowiedzialne za walkę z wirusem w Iranie, prawdopodobnie nie jest zaskakującym to, że właśnie taki język zdominował relacje medialne.

Iran nie jest w tym względzie wyjątkiem: tendencja do używania przez liderów terminologii militarnej do opisywania walki z wirusem obserwowana była i jest również w innych krajach. Tym niemniej, w innych miejscach nie obeszło się bez krytyki tego typu frazeologii. Na przykład, w swoim artykule dla The Atlantic opublikowanym 31 marca Yasmeen Serhan wyjaśnia dlatego stosowanie terminologii wojennej w powiązaniu z pandemią koronawirusa to „niedoskonała paralela”, która może mieć niezamierzone skutki. O ile niektórzy użytkownicy mediów społecznościowych również podważali zasadność używania takiej symboliki, w mediach instytucjonalnych nie pojawiły się żadne zastrzeżenia. Jest to kolejny dowód na to, że media w Iranie nie są raczej skłonne do pociągania władz do odpowiedzialności.

Sankcje

Irańskie władze i media często podkreślały, że amerykańskie sankcje przeciwko ich krajowi przeszkodziły wysiłkom na rzecz ograniczenia zasięgu epidemii. Stwierdzają oni, że sankcje powinny być zniesione ze względów humanitarnych.

Cześć mediów opublikowała przekłady tekstów redakcyjnych z Washington Post i New York Times wzywających do złagodzenia sankcji. Tłumaczenia na perski pojawiły się 26 marca, zaledwie dzień po oryginalnej publikacji. Irańskie media donosiły także 27 marca, że kwestia sankcji została poruszona przez prominentnych amerykańskich polityków takich jak były wiceprezydent Joe Biden, senatorzy Bernie Sanders i Elizabeth Warren oraz członków Izby Reprezentantów z ramienia Demokratów Ilhana Omara i Alexandrię Ocasio-Cortez.

Choć Sekretarz Stanu Mike Pompeo napomknął 31 marca, iż Waszyngton powinien przemyśleć kwestię sankcji nałożonych na Iran w kontekście pandemii koronawirusa, to nie pojawiły się żadne konkretne propozycje w tym zakresie. W odpowiedzi na komentarze Pompeo prezydent Rouhani powiedział 1 kwietnia, podczas transmitowanego w telewizji spotkania rządu, że „Stany Zjednoczone straciły najlepszą okazję, by znieść sankcje […] Byłaby to wielka okazja dla Amerykanów, by przeprosić […] oraz by znieść niesprawiedliwe i niesłuszne sankcje nałożone na Iran”. Tym niemniej, Rouhani podkreślał, że „Sankcje nie przyczyniły się do utrudnienia naszych wysiłków w walce z epidemią koronawirusa […] Jesteśmy prawie samowystarczalni w zakresie produkcji wszelkiego sprzętu potrzebnego do walki z koronawirusem. Jesteśmy też dużo bardziej skuteczni w walce z chorobą niż wiele innych krajów”. W opinii niektórych obserwatorów wywody prezydenta były skrojone na potrzeby krajowej publiczności i miały na celu przekonanie Irańczyków, że sytuacja jest pod kontrolą.

Poleganie na mediach społecznościowych

W rezultacie trwających od kilku dekad jednostronnych przekazów irańskich mediów głównego nurtu zaufanie do nich jest bardzo niskie. Miliony mieszkańców Iranu zaczęły zatem traktować media społecznościowe jako ulubione źródło informacji. W efekcie szereg ostatnich tygodni to okres żywej debaty w irańskich mediach społecznościowych, poświęconej reakcji władz na ten kryzys. Wielu Irańczyków nie wierzy w kompetencje rządu w tym zakresie. Uważają oni także, że państwo ukrywa prawdziwą skalę epidemii.

Mieszkańcy kraju zaczęli zatem używać mediów społecznościowych do dzielenia się informacją na temat utrzymania społecznego dystansu i dobrych zasad higieny osobistej, jak i do krytykowania mediów państwowych za brak właściwej informacji i edukacji obywateli w związku z pandemią.

Tym niemniej, brak bezstronnej i wiarygodnej informacji sprawia także, że rozwijają się różne formy dezinformacji. Część obywateli uwierzyła informacjom mówiącym, że picie alkoholu przeznaczonego do celów przemysłowych ochroni ich przez infekcją – z oczywistymi, tragicznymi skutkami. Użycie takiego „remedium” skutkowało setkami ofiar śmiertelnych i licznymi przyjęciami do szpitali, dodatkowo zwiększając presję na już i tak niezwykle obciążoną służbę zdrowia.

Obserwując reakcje chińskich mediów na miejscową epidemię, która w ciągu kilku miesięcy zamieniła się w globalną pandemię, można wyróżnić kilka wyraźnych faz. Tamtejsze media koncentrują się obecnie na kilku zagadnieniach, takich jak różnice pomiędzy reakcją władz chińskich na epidemię a reakcją rządów Zachodu.

Grudzień 2019: „Nieznane zapalenie płuc” w Wuhan

Pojawienie się pacjentów z gorączką i nieznaną wcześniej formą wirusowego zapalenia płuc w szpitalach w Wuhan w grudniu 2019 roku nie spotkało się w zasadzie z żadną reakcją mediów w Chinach. Pomimo tego, że nie wiedziała o tym publiczność mediów, to lekarze badający te przypadki zaczęli wymieniać między sobą informacje. Część ich odkryć została przekazana lokalnej komisji zdrowia i w tym samym czasie niektóre informacje zaczęły być rozpowszechniane w mediach społecznościowych.

30 grudnia komisja zdrowia władz Wuhan wysłała wewnętrzny list nakazujący szpitalom śledzić i informować o „zapaleniu płuc o nieznanej przyczynie”. Tego samego wieczoru zaczęła się burza w mediach społecznościowych, gdy lekarze z Wuhan, między innymi Li Wenliang, opublikowali na prywatnej grupie na platformie WeChat informacje na temat powrotu wirusa typu SARS. Następnego dnia komisja zdrowia władz Wuhan oficjalnie ogłosiła fakt zdiagnozowania w mieście nieznanego zapalenia płuc.

Od tego momentu media ogólnokrajowe typu China Central Television i media z innych miast takich jak Pekin (Beijing News Newspaper) i Szanghaj (Jiemian News) zaczęły zajmować się tematem.

Jednak dopiero 6 stycznia wiadomości na ten temat pojawiły się na pierwszej stronie największego dziennika lokalnego w Wuhan, Chutian Metropolitan Newspaper. Gazeta informowała, że zapalenie płuc związane z SARS ujawniło się w „59 podejrzanych przypadkach”. Tym niemniej, zainteresowanie mediów spadło, gdy komisja zdrowia poinformowała o braku nowych przypadków w okresie pomiędzy 11 i 16 stycznia. Ta sama komisja zaraz potem poinformowała za pomocą kanałów medialnych, że choroba Covid-19 jest spowodowana przez nową odmianę koronawirusa („nowy koronawirus”), jednak „nie ma znaczących dowodów na to, że przenosi się z człowieka na człowieka”.

19 stycznia Chutian Metropolitan Newspaper informowała o masowym bankiecie dla 40 tysięcy rodzin, który miał miejsce dzień wcześniej. Jest to doroczne wydarzenie mające na celu pokazanie harmonii społecznej w przeddzień chińskiego Nowego Roku. Bankiet odbył się tydzień przed nadejściem Nowego Roku, już po rozpoczęciu Chunyun – okresu gdy Chińczycy wracają do domu, by świętować z rodzinami, powodując największą ludzką migrację na świecie, z 3 miliardami osób podróżujących w tym samym czasie.

20 stycznia-18 lutego 2020: punkt zwrotny

20 stycznia, po tym jak narodowa komisja zdrowia przeprowadziła badania nad sytuacją w Wuhan, jeden z najbardziej znanych specjalistów do spraw chorób układu oddechowego Zhong Nashan potwierdził w wywiadzie dla państwowej telewizji CCTV, że nowy koronawirus jest wysoce zaraźliwy i może być przenoszony między ludźmi.

Od tego momentu chińskie media zaczęły zajmować się intensywnie tematem Covid-19. Główne media zasypywały odbiorców pozytywnymi informacjami podkreślającymi efektywność i poświęcenia rządu oraz obywateli. Przekonywano, że wysiłki związane z walką z chorobą jednoczą społeczeństwo. Poza tym, warto zwrócić uwagę na cztery inne elementy związane z reakcją mediów chińskich na epidemię:

1. Wizualizacje danych

Mapy pokazujące rozprzestrzenianie się epidemii i liczbę przypadków uaktualnianą w czasie rzeczywistym publikowane były na wielu platformach online. Mapy wzbogacane były o funkcje geolokalizacji, pozwalające użytkownikom na ocenę sytuacji w ich okolicy i unikanie wizyt w miejscach obarczonych ryzykiem. Dziennikarze używali także wizualizacji danych, by zademonstrować jak Covid-19 przeniósł się z Wuhan do innych części kraju. Na przykład serwis The Paper zmapował 763 przypadki choroby wykryte na początku lutego i pokazał, w jaki sposób przyczyniły się one do przeniesienia wirusa do innych części Chin, zanim miasto zostało odcięte od reszty kraju 23 stycznia. DT Financial News przygotował wizualizację danych z jednego z artykułów naukowych bazujących na analizie ponad 70 tysięcy przypadków, by pomóc czytelnikom zrozumieć wpływ takich czynników jak wiek, płeć i zawód (pokazując pracowników służby zdrowia jako szczególnie zagrożonych).

2. Dziennikarstwo śledcze

1 lutego 37 dziennikarzy z pekińskiego Caixin Media, jednego z najbardziej znanych serwisów śledczych, opublikowało cztery teksty na stronie głównej, krytycznie przyglądające się temu, w jaki sposób kryzys zaostrzył się w styczniu wskutek niechęci lokalnych władz do natychmiastowego przekazywania informacji oraz braku zasobów takich jak zestawy testów. Krytyczne teksty opublikowane przez Caixin i inne media zajmujące się dziennikarstwem śledczym doprowadziły do dymisji członków lokalnych władz oraz komisji zdrowia.

3. Zaufanie do ekspertów

Ponieważ pierwsze ostrzeżenie dotyczące niebezpieczeństwa związanego z Covid-19 przekazane zostało szerokiej publiczności przez szanowanego naukowca jakim jest Zhong Nanshan, w dalszej części kryzysu jego słowa oraz wypowiedzi innych ekspertów były regularnie przytaczane w materiałach dotyczących epidemii. W publikacjach z chińskich mediów z okresu pomiędzy 20 stycznia i 20 lutego, dostępnych na platformie Factiva, imię Zhonga pojawia się773 razy, z czego 113 razy w tytule artykułów.

4. Media społecznościowe jako główne źródło informacji

Niemal wszystkie chińskie media głównego nurtu obecnie stosują model rozpowszechniania zawartości zwany „2W (WeChat & Weibo)+1A (App)”, z priorytetem dla platform mobilnych. Ta wirtualna sieć z ponad 1,1 miliarda użytkowników stała się podstawą odpowiedzi organizacji medialnych na rosnące znacząco zapotrzebowanie na informację. Z tego samego powodu zaczęły one oferować serwisy zajmujące się fact-checkingiem, by zwalczać różne rodzaje fałszywych informacji, pojawiające się w związku z koronawirusem.

Dodatkowo, media społecznościowe dostarczyły liderom opinii i prywatnym użytkownikom platformę, na której mogli podzielić się swoimi opiniami i opowieściami. Dobrym przykładem jest tutaj „Dziennik z Wuhan”, pisany przez Fang Fang, pisarkę żyjącą w tym mieście w czasie kwarantanny i zamknięcia. Dziennik Fang, utrzymany raczej w tonie osobistym niż dziennikarskim, przyciągał dziennie średnio około 20 milionów użytkowników na jej publicznym koncie na WeChat.

Media społecznościowe stały się także areną debaty pomiędzy elementami liberalnymi i nacjonalistycznymi w społeczeństwie chińskim.

Od 21 lutego: od lokalnej epidemii do globalnej pandemii

Po przeniesieniu epicentrum epidemii Covid-19 do Europy i potwierdzeniu informacji o szeregu przypadków w północnych Włoszech od 21 lutego sposób relacjonowania tej kwestii wkroczył w nową fazę. Oprócz codziennych wiadomości o sytuacji w różnych krajach europejskich, pojawiło się także kilka innych, ciekawych wątków:

1. Porównywanie Chin z Zachodem w pozytywnym kontekście

Pierwszą informacją dotyczącą reakcji państw europejskich na pandemię, która wywołała krytykę w mediach chińskich, był fakt, że stosowanie maseczek na twarz nie zostało zastosowane jako obowiązujący wszystkich środek prewencji. Później media w Chinach dodały do tego kilka innych porównań dotyczących polityki, konstytucji i społeczeństw.

Eksperci wypowiadający się na temat tego, że Europa nie zastosowała w praktyce lekcji, jaką było chińskie „udane” doświadczenie w zwalczaniu wirusa, byli często cytowani. Podawane przez nich powody to między innymi nieefektywna natura europejskich procesów decyzyjnych (wymagających więcej czasu na negocjacje i koordynację) oraz fakt kładzenia większego nacisku na wolności indywidualne niż na potrzeby społeczeństwa jako całości.

Jeszcze mocniejsza krytyka była skierowana w stronę władz amerykańskich i ich działań w świetle zbliżającej się epidemii Covid-19. The Paper cytował jednego z ekspertów, który stwierdzał, że prezydent Trump stracił cenny czas, uznając na początku informacje o koronawirusie za element strategii demokratów i sposób forsowania ich agendy politycznej.

2. Powrót Chińczyków z zagranicy

Przedstawiając sytuację Chińczyków żyjących poza granicami kraju media początkowo wyrażały dla nich wiele sympatii. Gdy jednak Chińczycy mieszkający w Europie zaczęli wracać do kraju w marcu i wielu z nich miało pozytywne wyniki testów na Covid-19, sympatia do nich zaczęła zanikać i zaczęto przede wszystkim zastanawiać się, czy mogą oni spowodować drugą falę rozprzestrzeniania się wirusa.

3. Czy świat jest winny Chinom wdzięczność?

4 marca agencja Xinhua opublikowała artykuł jednego z ekspertów ekonomicznych, opublikowany na jego publicznym koncie na WeChat, zatytułowany „Świat jest winny Chinom wdzięczność”. Nie był to pierwszy artykuł podkreślający przykładną rolę graną przez chiński rząd w globalnej walce przeciw Covid-19. Tym niemniej, apelował on mocno do chińskich uczuć patriotycznych, będąc też częścią kampanii odwracającej uwagę od faktu, że koronawirus pojawił się właśnie w Chinach.

Według tej interpretacji wydarzeń Chiny uczyniły wielkie poświęcenie (w styczniu i lutym) i wywalczyły cenny czas, by pozwolić reszcie świata na przygotowanie się do zwalczania wirusa. Ta narracja podkreśla także, że Państwo Środka w dalszym ciągu odgrywa istotną rolę, wspierając inne kraje mocno dotknięte epidemią.

Tekst jest skróconą wersją dłuższego artykułu Zhan Zhang, który w całości można przeczytać tutaj

Pandemia COVID-19 dotknęła Włochy w sposób szczególny: jest to w tym momencie kraj z największą liczbą ofiar w całej Europe.

Włoscy dziennikarze musieli w związku z tym zmierzyć się z sytuacją bez precedensu a same redakcje i organizacje medialne zostały zmuszone do zaadaptowania się do nowej rzeczywistości. Od zamknięcia Lombardii oraz innych części północnych Włoch 8 marca (rozszerzonego na cały kraj dwa dni później) agenda mediów została całkowicie zdominowana przez temat pandemii. Na przykład 30 marca wersja drukowana dziennika La Repubblica poświęciła temu zagadnieniu 20 stron. Pozostałe sekcje, od sportu po kulturę, zajęte były przez teksty opisujące wpływ epidemii na poszczególne sfery życia. Jeden z najmocniejszych i równocześnie uderzających przykładów pochodzi z najbardziej dotkniętego epidemią miasta – Bergamo: 13 marca lokalny dziennik Eco di Bergamo opublikował 10 stron nekrologów (zwykle jest to jedna strona).

Jeśli chodzi o media online, to od 8 marca wszystkie większe strony informacyjne uruchomiły 24-godzinne serwisy, uzupełniane na bieżąco o kolejne informacje dotyczące przebiegu epidemii. Chodzi tu przede wszystkim o aktualne dane na temat rozpowszechniania się wirusa, liczby ofiar oraz ostatnich działań rządu służących zwalczaniu choroby.

Włoski zespół EJO rozmawiał zarówno z dziennikarzami, jak i badaczami mediów, pytając ich o opinie na temat reakcji mediów i sposobu relacjonowania epidemii.

Dziennikarstwo w trybie kryzysowym

W opinii Sergio Splendore z Uniwersytetu w Mediolanie „wiadomości z Chin były przemilczane i fragmentaryczne, nie przedstawiały ludziom prawdziwej skali zagrożenia, jakim jest wirus. Obecnie dziennikarstwo działa w trybie kryzysowym, z trudnością nadążając za dziejącymi się wydarzeniami”. Splendore jest bardzo krytyczny wobec sensacyjnego tonu, który był charakterystyczny dla relacji medialnych w pierwszej fazie kryzysu. „Głośny i apokaliptyczny sposób przedstawiania pandemii na jej początku był pójściem na łatwiznę, nieprzemyślanym i bazującym na sensacji. Pozytywnym aspektem było natomiast przedstawianie opinii ekspertów (lekarzy, naukowców oraz specjalistów do spraw analizy danych) jako centralnej kwestii , nawet jeśli doprowadziło to do pewnych konfliktów”. Jeśli chodzi o oddźwięk międzynarodowy wydarzeń we Włoszech, Splendore jest raczej krytyczny wobec tonu sporej części relacji, równocześnie zauważając, że „można zauważyć pewne godne pochwały wyjątki. El Pais i New York Times, na przykład, szczególnie w końcu lutego i na początku marca, wyjaśniały sytuację w kraju lepiej niż włoskie media”.

Arianna Ciccone, współzałożycielka Międzynarodowego Festiwalu Dziennikarstwa w Perugii, powiedziała nam, że „woli nie oceniać”. Ciccone – będąca również założycielką Valigia Blu, strony z newsami poświęconej pogłębionemu i zaangażowanemu dziennikarstwu, która to strona również w szeroki sposób opisywała kryzys związany z rozprzestrzenianiem się koronawirusa – podkreśliła wyzwania związane z opisywaniem tak wielkiego i przytłaczającego wręcz ogromem tematu. „Widzimy przykłady bardzo dobrze wykonanej, użytecznej pracy, jak również przykłady działań, które niestety nie były już tak udane. Być może ani dziennikarze, ani politycy nie byli wystarczająco przygotowani na zarządzanie przepływem informacji o epidemii, która potem przerodziła się w pandemię”, stwierdziła. „Zamiast tego improwizowaliśmy, przechodząc z trybu alarmowania do trybu dodawania otuchy w ciągu zaledwie kilku dni. To sprawiło, że ludzie nie mieli pewności co do natury tych komunikatów i osłabiło przekaz w momencie, gdy powinien on być bardzo wyraźny, na przykład w odniesieniu do oczekiwań związanych z pożądanymi zachowaniami jednostek”, dodała Ciccione.

Ciccone stwierdziła, że rola mediów społecznościowych – zarówno w pozytywnym, jak i negatywnym aspekcie – nie powinna być niedoceniana. „Mogą one być używane do rozpowszechniania użytecznej informacji, jak i, niestety, fałszywych informacji i różnych form manipulacji. W mojej opinii główne platformy, takie jak Facebook, Twitter i Medium, czynią istotne kroki. Wszystkie one podjęły pewne działania w celu rozpowszechniania zweryfikowanych i oficjalnych informacji”. W opinii Ciccone media społecznościowe mają do odegrania także inną rolę, w często nie do końca rozpoznanym i opisanym zakresie pandemii i jej wpływu na ludzkie życie: „Są one ważne, powiedziałabym nawet fundamentalne, jako emocjonalne i psychologiczne wsparcie dla ludzi na całym świecie, którzy dzielą wyjątkowe i radykalne doświadczenie: strach przed wirusem oraz stres związany z zamknięciem w domach”. Zauważa ona także, że „media społecznościowe spełniają bardzo istotną rolę w nauce i badaniach, w odniesieniu do działalności naukowców dzielących się badaniami, analizami i odkryciami. To fascynujące i poruszające”.

Dziennikarstwo naukowe na linii frontu

Dziennikarstwo naukowe wyrosło w całej tej sytuacji na kluczową sferę działalności mediów i jego rola jest dziś ważniejsza niż kiedykolwiek. Andrea Gentile jest redaktorem ds. nauki włoskiej edycji serwisu Wired, który opublikował serię podcastów na temat koronawirusa. „Nauka nie dostarcza absolutnej pewności, ale już z pewnością sposób rozumienia świata i wspólny sposób myślenia o tym, jak pewne rzeczy działają. Niepewność jest częścią tej gry i musimy mieć tego świadomość. Nawet naukowcy nie mają ostatecznej odpowiedzi na określone pytania, czasami mają tylko hipotezy: jest to coś, co musimy powtarzać cały czas”. Gentile podaje jako przykład publikowane liczby, dotyczące rozpowszechniania się choroby. „Od samego początku wszystkie media publikują je od razu, gdy tylko się pojawią, i to się nie zmienia. Tym niemniej, te liczby opowiadają tylko część całej historii: niektóre z nich są ważniejsze niż inne, niektóre nie mają praktycznego znaczenia. Mechaniczne powtarzanie danych, o których informują władze, jest mało użyteczne dla czytelnika, który nie ma jakiegoś szczególnego pojęcia o epidemiologii”, dodaje.

Choć pandemia łatwo tworzy warunki dla rozpowszechniania się dezinformacji, Gentile martwi się bardziej tym, że możemy zostać przytłoczeni nadmiarem informacji. „To właśnie teraz jest ten czas, gdy “powolne dziennikarstwo” (slow journalism) powinno stać się efektywnym zasobem: to, czego potrzebujemy, to pogłębione i ugruntowane naukowo wglądy, a nie krótkie newsy złożone na szybko, bez poprawnej weryfikacji, w niektórych przypadkach zwykłe kłamstwa. Tym niemniej, dziennikarstwo nie jest w stanie zrobić wiele z wiadomościami głosowymi przekazywanymi poprzez WhatsApp przez bliskie sobie osoby. W naturze ludzkiej jest wiara w takie rzeczy. Jedyne co możemy zrobić jako dziennikarze, to służyć pomocą w momencie, gdy ktoś szuka potwierdzenia takiej informacji, z nadzieją, że będziemy traktowani jako wiarygodne źródło informacji.

Luigi Ripamonti, szef sekcji zdrowie (Corriere Salute) w Corriere della Sera, z wykształcenia lekarz , twierdzi że „Wyzwania dla dziennikarstwa są takie jak zawsze: informować w poprawny, niezależny i szczery sposób”. Ripamonti zwraca uwagę na dwie zasady, które trzeba uwzględniać przy komunikowaniu ryzyka. Po pierwsze, „nigdy nie neguj, nie ukrywaj i nie trywializuj zagrożeń, gdyż kłamstwo to najprostsza droga do utraty zaufania” – a właśnie utraty zaufania trzeba unikać za wszelką cenę, gdyż może to prowadzić do sytuacji, w której przyszłe przekazy będą „ignorowane lub odrzucane, z groźnymi konsekwencjami dla bezpieczeństwa publicznego”. Po drugie, ważnym jest „przyjęcie do wiadomości ograniczeń i niepewności związanych z dostępną wiedzą, która wciąż ewoluuje, wciąż jednak będąc jedyną rzeczą, na której możemy polegać chcąc działać racjonalnie”.

Ripamonti przestrzega także przed zagrożeniem wynikającym z tego, że media głównego nurtu nieświadomie pomagają rozpowszechniać się fałszywym informacjom, nawet jeśli starają się je demaskować. Podkreśla, że od każdego zależy zapobieganie rozpowszechnianiu się fałszywych wiadomości, które zachowują się jak prawdziwe wirusy.

Dziennikarstwo oparte na danych

W kontekście pandemii szczególnie dziennikarstwo danych wydaje się być bardzo ważnym sposobem na prezentowanie skomplikowanych danych w formie, która pozwala je łatwiej pojąć. Luca Salvioli, koordynator projektu Lab24 w dzienniku Il Sole 24 Ore – zespołu kreatorów infografik, projektantów i deweloperów IT – mówi nam, że „nasza strona dotycząca koronawirusa zaczęła przyciągać niesamowicie dużą liczbę użytkowników. Coraz więcej osób zaczęło ją traktować jako punkt odniesienia, zakładając, że ma ona oficjalny charakter”. To zmotywowało zespół do ciągłego uaktualniania jej, zarówno w zakresie samych danych, jak i dodawania nowych elementów.

Salvioli zauważa, że dane są dalekie od perfekcji. „W szczególności dane dotyczące liczby zakażonych oczywiście dotyczą tylko części rzeczywistej liczby infekcji, ponieważ odnoszą się do tych osób, u których oficjalnie infekcję stwierdzono”.  Dodaje, że sposób, w jaki włoska agencja ochrony cywilnej ogłasza najnowsze dane na swoich codziennych konferencjach prasowych, tylko zwiększa zamieszanie. Główna liczba dotyczy tylko osób, które aktualnie są chore, bez uwzględnienia osób zmarłych lub wyleczonych z Covid-19, co utrudnia narysowanie pełnego obrazu sytuacji, z uwzględnieniem ogólnej liczby infekcji i współczynnika wzrostu liczby infekcji.

Salvioli w artykule na łamach Il Sole 24 Ore wyjaśnia, dlaczego sposób prezentacji danych przez agencję ochrony cywilnej jest mylący. Poinformował nas także, że w celu stworzenia jasnego obrazu sytuacji „zdecydowaliśmy się wziąć jako zmienną ogólną liczbę przypadków; inne gazety krok po kroku także poszły tą drogą”.

Salvioli podkreśla także, że bardzo istotną dla całego zespołu była współpraca z czytelnikami. „Otrzymujemy dziesiątki maili od ludzi każdego dnia, podobnie wiadomości w mediach społecznościowych, i często bierzemy te prośby i sugestie pod uwagę przy podejmowaniu decyzji dotyczących tworzenia kolejnych wizualizacji”.

Otwarte dane i zaangażowanie obywateli

Donata Columbro jest osobą odpowiedzialną za strategię cyfrową i aktywistką w kolektywie Dataninja, zajmującym się dziennikarstwem i komunikacją opartą na danych. We współpracy z innymi promotorami otwartego dostępu do danych Columbro stworzyła platformę crowdsourcingową Covid19Italia.help, gromadzącą dane na temat pandemii oraz organizującą inicjatywy pomocowe. W opinii Columbro oficjalne dane dotyczące zdrowia nie dają pełnego obrazu sytuacji i wpływu pandemii na wszystkie sfery życia. Jej zdaniem należy także brać pod uwagę efekty ekonomiczne i kulturalne. „Obecnie wyzwaniem jest próba rozszerzenia perspektywy i stworzenie przestrzeni, w której czytelnicy poczują się częścią tej narracji, która dotyczy ich na wielu różnych poziomach”, zauważa.

Według Columbro grafiki, które przedstawiają jedynie surowe liczby, potrzebują być uzupełnione przez inne typy wizualizacji, które wywrą większy wpływ na czytelników. „Nowozelandzka strona The Spinoff wykonuje bardzo dobrą pracę: używają animowanych komiksów i wizualizacji operujących raczej obrazami niż liczbami, co czyni je łatwiejszymi do zrozumienia”, informuje. Colombro dodaje, że inicjatywy uruchomione przez Covid19Italia.help, mające na celu połączenie osób oferujących pomoc z osobami jej potrzebującymi to „usługa publiczna – taka, jaką gazeta powinna oferować”.

Media w całej Europie w ostatnim dniu obecności Wielkiej Brytanii w Unii Europejskiej, czyli 31 stycznia, zastanawiały się nad tym, co odejście tego kraju oznacza dla ich własnych państw i dla całej UE. Zespół EJO postanowił przyjrzeć się bliżej sposobowi opisywania tej kwestii w kilku wybranych krajach.

Jak nietrudno się domyślać, dużo mówiono w tym dniu o wątpliwościach dotyczących odejścia Wielkiej Brytanii oraz kwestiach związanych z porozumieniem handlowym, które powinno być zawarte do końca okresu przejściowego, czyli do 31 grudnia 2020 roku.

Nastroje prasy europejskiej były raczej minorowe, choć było też kilku komentatorów, którzy prezentowali nieco bardziej optymistyczną wizję wydarzeń. Sugerowali oni, że nauczka, jaką jest Brexit, jest okazją do odrobienia lekcji tego, co robić, by w długim okresie wzmacniać zjednoczoną Europę.

Pojawiały się też elementy humorystyczne, przede wszystkim w niemieckim dzienniku Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), który przedstawił listę typowo brytyjskich rzeczy, za którymi będą tęsknić inni Europejczycy.

Siedmiu partnerów EJO wzięło udział w badaniu, przyglądając się gazetom codziennym oraz serwisom informacyjnym online o różnych sympatiach politycznych i analizując ich publikacje dotyczące Brexitu w ciągu dwóch dni – 31 stycznia i 1 lutego.

W kolejnych częściach tekstu pojawiają się linki do newsowych stron internetowych oraz wersji online dzienników papierowych. Należy zwrócić uwagę na to, że wersje drukowane i online artykułów z gazet mają często różne tytuły. Zdarza się też niejednokrotnie, że wersje papierowe pojawiają się dzień później niż  wersje online.

Wielka Brytania

Sposób w jaki Brexit podzielił brytyjskie społeczeństwo na dwa obozy świetnie ilustrują okładki dwóch dzienników, Guardiana i Daily Mail, z 31 stycznia. Obie okładki zawierały zdjęcia białych klifów w Dover, często traktowanych jako symboliczna ochrona przeciw inwazji najeźdźców z kontynentalnej Europy. Tym niemniej, obraz ten potraktowany został przez obie redakcje w zupełnie inny sposób.

Lewicowy Guardian, przeciwny Brexitowi od samego początku, przeciwstawił rozmazanemu obrazowi klifów przepraszający tytuł „Mała wyspa” (Small island), opisując wyjście Wielkiej Brytanii z Unii jako „największe ryzyko w tym pokoleniu” i podkreślając widok samotnej flagi Union Jack powiewającej na plaży. Konserwatywny tabloid Daily Mail, przez długi czas namawiający do opuszczenia UE, wytłuścił tytuł „Nowy początek dla Brytanii” (A New Dawn For Britain) nad wyraźnym obrazem klifów, z kolorami flagi Union Jack zajmującymi większą część obrazu nieba.

Konserwatywny Daily Telegraph, który również opowiadał się za Brexitem, użył nieco mniej uderzającej i przyciągającej wzrok okładki. Ich tytuł był cytatem z wystąpienia premiera Borisa Johnsona na dzień Brexitu – „To nie koniec, tylko początek”. Okładkę ilustrowało zdjęcie samego Johnsona.

Wszystkie trzy gazety przeznaczyły tego dnia bardzo dużo miejsca na opisywanie tematu Brexitu. Ton tekstów Guardiana był zwykle pełen rezygnacji i podniosły, podczas gdy w przypadku Telegraph i Daily Mail raczej podnoszący na duchu i triumfujący (na przykład komentarz lidera Brexit Party Nigela Farage’a w Telegraph czy kontrowersyjnego prawicowego felietonisty Richarda Littlejohna w Daily Mail).

1 lutego wszystkie trzy gazety komentowały Brexit raczej w tym samym tonie co poprzedniego dnia.

Guardian przedstawił na pierwszej stronie komentarz redakcyjny napisany przez stałego felietonistę Jonathana Freedlanda pod tytułem „Dzień, w którym powiedzieliśmy ‘Do widzenia’” (The day we said goodbye). To wydanie dziennika zawierało również specjalny dodatek składający się z 27 listów z Europy, pożegnalnych wiadomości od znanych osób z krajów UE (“27 letters from Europe” – fond farewell notes from cultural figures from across the EU”).

Telegraph również zawierał specjalny dodatek, pod tytułem „Brexit: i co dalej?” (Brexit: what next?). Większość tekstów w nim zawartych kończyła się konkluzją, że Wielką Brytanię czeka świetlana przyszłość poza Unią.

Daily Mail skoncentrował się na obrazach ze świętowania zwolenników wyjścia z Unii w dniu poprzednim. Na pierwszej stronie pojawił się tytuł „GODZINA ZERO. Zegar na Downing St pokazuje moment, w którym opuszczamy UE na dobre” (ZERO HOUR / Downing St countdown clock shows moment we left the EU for good). W środku gazety przedstawiono na ośmiu stronach kalendarium wydarzeń prowadzących do Brexitu.

Polska

W Polsce przeanalizowane zostały publikacje trzech gazet: Gazety Wyborczej, Rzeczpospolitej oraz Faktu.

Zarówno Wyborcza, jak i Rzeczpospolita poświęciły tematowi dużo miejsca, przede wszystkim 31 stycznia, kiedy to oba tytuły na pierwszych stronach opisywały dzień wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii. Wyborcza opublikowała tekst Adama Michnika „Brexit – lekcja dla Polski”.  Rzeczpospolita opublikowała natomiast tekst redakcyjny zatytułowany „Porzucona Europa”. Oba tytuły były raczej negatywnie nastawione do faktu Brexitu, zarówno w zakresie wpływu tego faktu na Polskę, jak i całą Europę.

Dodatkowo, oprócz okładki, obie gazety przeznaczyły w piątek  kolejnych kilka stron na artykuły opisujące różne aspekty wyjścia Wielkiej Brytanii z UE. Gazeta Wyborcza potraktowała to jako „Temat dnia”, natomiast Rzeczpospolita dodała na tych stronach specjalny nagłówek będący kombinacją brytyjskiej i unijnej flagi.

31 stycznia oba tytuły opisywały wydarzenia w Brukseli i w Wielkiej Brytanii, dostarczając szeregu informacji kontekstowych (typu historyczny opis relacji Wielkiej Brytanii i UE czy kalendarium wydarzeń związanych z Brexitem od 2016 roku). Gazeta Wyborcza skoncentrowała się nieco bardziej na aspektach politycznych, zaś Rzeczpospolita na ekonomicznych konsekwencjach Brexitu.

1 lutego obie gazety zaprezentowały nieco więcej komentarzy. Gazeta Wyborcza opublikowała teksty brytyjskiego historyka Timothy’ego Garton Asha, zaś Rzeczpospolita komentarze irlandzkiego premiera Leo Varadkara i ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Dominica Raaba. Gazeta Wyborcza opublikowała także wywiad z byłym premierem Wielkiej Brytanii Tonym Blairem.

Fakt poświęcił Brexitowi zdecydowanie mniej uwagi. 31 stycznia opublikował tylko jeden artykuł na stronie 5 edycji papierowej, opisujący potencjalne skutki Brexitu dla obywateli Polski, pod tytułem „Czy zaszkodzi ci Brexit?”. 1 lutego opublikowany został wywiad z ministrem rolnictwa zatytułowany „Polscy rolnicy stracą na Brexicie” (ponownie na stronie 5, tyle że z zapowiedzią na stronie pierwszej).

Czechy

W czeskich mediach dzień Brexitu na krótko odwrócił uwagę od koronawirusa, czyli tematu, który zdominował medialną agendę. Wyjście Brytanii z Unii Europejskiej nie zyskało tak wielkiego nasycenia relacjami jak miało to miejsce w 2016 roku, gdy ogłoszono szokujące wyniki referendum w sprawie Brexitu. Niemniej, był to temat widoczny w większości mediów. Kilka gazet zaprezentowało na pierwszych stronach sceny z londyńskich uroczystości, a tabloid Blesk na swojej internetowej stronie zamieścił ponad 100 takich zdjęć.

Podobnie jak w przypadku referendum, ton relacji w większości był negatywny, wiele redakcji wyrażało obawy związane z wpływem, jaki Brexit wywrze na Wielką Brytanię, Czechy i resztę Unii. Niemniej, niektóre media mówiły o tym w uderzająco pozytywnym tonie, przywołując słowa Borisa Johnsona, skierowane w dniu Brexitu do narodu, w szczególności hasło: „To nie koniec, lecz początek”.

Czeskie gazety skupiły się w większości na poinformowaniu czytelników o szczegółach umowy pomiędzy Wielką Brytanią i Unią, często wskazując na to, że wyjście Brytyjczyków z UE nie będzie całkowite aż do zakończenia okresu przejściowego, czyli 31 grudnia. Media w Czechach rozwodziły się także sporo na temat sytuacji ich obywateli przebywających w Wielkiej Brytaniii oraz tego, jakie będą przyszłe relacje handlowe między oboma krajami.

Centro-prawicowy dziennik Lidove Noviny porównał wyjście Brytanii z Unii do podziału Czechosłowacji w 19992 roku. Gazeta zaznaczyła, że oba wydarzenia zakończyły okres kłótni, ale ostatecznie Czechy i Słowacja zeszły się ponownie w trakcie przyłączenia się do Unii Europejskiej.

Niemcy

Dwa prestiżowe niemieckie dzienniki, monachijski  Süddeutsche Zeitung (SZ; centro-lewicowy) i Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ; konserwatywny) szeroko komentowały „Dzień Brexitu”, wysuwając te informacje na czołówki i na strony z hasłem „temat dnia”, podobnie jak w sekcjach politycznych i ekonomicznych dziennika. Wyraźniejszą ekspozycję temat zyskał w FAZ.

Większość artykułów skupiała się na przyszłości handlowych relacji między Wielką Brytanią i Niemcami oraz całą Wspólnotą. Süddeutsche Zeitung napisał 31 stycznia: „Chociaż Wielka Brytania ma więcej do stracenia w kwestiach ekonomicznych niż UE, to jednak twardy Brexit będzie bolesny dla wielu jej członków”.

Mimo że obawa przed twardym Brexitem była powracającym motywem, to FAZ przeznaczył przestrzeń dla opinii, które postrzegają Brexit nie tylko jako stratę, ale także potencjalny zysk. Niemcy może i „stracą ważnego partnera”, ale jeśli w rezultacie Brexitu Wielka Brytania zdereguluje i zastosuje prostszy system podatkowy, Unia powinna dostrzec w tym okazję do ograniczenia nadmiernych regulacji unijnych blokujących konkurencyjność – zauważył jeden z komentatorów.

Niemiecki tabloid BILD był zbyt zajęty ostatnimi wiadomościami na temat koronawirusa, by poświęcić więcej uwagi Brexitowi. 31 stycznia zamieścił krótki artykuł z nagłówkiem „Brexit, teraz naprawdę” skupiający się na zmianach, jakie to wydarzenie za sobą pociągnie. Następnego dnia był jeszcze krótszy i głosił, że Brexit jest „już oficjalny”.

SZ i FAZ z kolei wskazywały, że prawdziwa praca – osiągnięcie umowy handlowej – jest wciąż na początkowym etapie, a dla Wielkiej Brytanii impreza pod hasłem „Dzień Brexitu” właśnie się skończyła. W obu gazetach dominował żałobny ton nad wystąpieniem Brytyjczyków ze Wspólnoty.

Nieliczne artykuły poruszały wątek przyszłości Unii Europejskiej. Wyjątkiem była publikacja 1 lutego w Süddeutsche Zeitung, w której autor zwracał uwagę na to, że Wspólnota nie powinna postrzegać Brexitu jako zwykłego „brytyjskiego spektaklu”, lecz zwrócić uwagę na własne problemy i podziały.

Na marginesie rozmów o problemach i niepewnościach, w niektórych relacjach pojawił się cierpki humor. W dziale kultura, FAZ opublikował artykuł z nagłówkiem „Żegnaj kochanie” (Bye Bye love), w którym wymienił pewne szczególne brytyjskie fenomeny, których będzie „Europejskiemu Klubowi” brakowało: ogórkowe kanapki, „Brytyjski Tydzień” w Aldi, komedie BBC – i angielskie poczucie humoru.

Włochy

Wydawana w Rzymie, lewicująco-centrowa La Repubblica przez obserwowane dwa dni poświęciła sporo miejsca na publikacje związane z Brexitem. Gazeta oferowała zarówno praktyczny poradnik krok-po-kroku, co się stanie po Brexicie, jak i opinie na temat psychologicznego wpływu wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. La Repubblica przyjęła bardziej „europejską” perspektywę poprzez przekłady artykułów z partnerskich mediów z innych krajów, jak i dzięki wywiadom z brytyjskimi politykami, takimi jak Nicola Sturgeon, pierwsza minister Szkocji, czy Tony Blair – były premier Wielkiej Brytanii.

Wydawany w Mediolanie, centrowy dziennik Corriere della Sera proponował swoim czytelnikom zarówno praktyczne informacje (głównie 31 stycznia), jak i opinie (głównie 1 lutego). Było to podsumowanie wydarzeń prowadzących do oficjalnego wyjścia Brytanii z UE. Gazeta jednocześnie przeprowadzała wywiady z politykami i pisarzami, którzy byli związani z tym procesem, oraz z Włochami przebywającymi w Wielkiej Brytanii. Komentatorzy próbowali znaleźć miejsce ostatnich wydarzeń w perspektywie historycznej, jeden z nich przywołał nawet słowa rzymskiego poety, Wergiliusza, opisującego wyspę Brytyjczyków jako „odciętą od reszty świata”.

Dla innej mediolańskiej gazety, konserwatywnego Il Giornale (należącego do brata Silvio Berlusconiego – Paolo), Brexit znalazł się niżej na redakcyjnej agendzie dziennika, ale temat został poruszony w obu dniach. Relacje były podzielone na dwa nurty. Jeden dotyczył londyńskich wydarzeń – wiecu pożegnalnego z 31 stycznia i przesłania Borisa Johnsona do narodu w jego wiadomości wideo. Drugi skupiał się na analizie potencjalnego wpływu Brexitu na Italię. Przykładowo, gazeta przeprowadziła wywiad z Raffaele Trombettą, włoskim ambasadorem w Wielkiej Brytanii i Antonio Martinem – byłym ministrem spraw zagranicznych za rządów Berlusconiego.

Portugalia

Analiza portugalskiego zespołu EJO na temat Brexitu opierała się na tym, jak temat został zrelacjonowany przez trzy ogólnokrajowe dzienniki prasowe: Público, Correio da Manhã (oba wydawane w Lizbonie) i Jornal de Notícias (wydawany z Porto). Warto zauważyć, że  najstarszy portugalski, istniejący dziennik ogólnokrajowy Diario de Notícias został w 2018 roku zmieniony w internetowy z drukowaną edycją tylko w soboty.

Żaden z analizowanych dzienników nie ma wyraźnej linii politycznej. Público skupia się bardziej na sprawach międzynarodowych niż Correio da Manhã i Jornal de Notícias. Ten ostatni zaspokaja głównie potrzeby czytelników na północy kraju.

Público najobszerniej relacjonował Brexit. Temat ten zdominował pierwszą stronę w obu dniach. Wewnątrz numerów z 31 stycznia i 1 lutego poświęcono około 20 stron na zrelacjonowanie obszernego zakresu tematyki związanej z Brexitem. Głównym poruszanym aspektem był wpływ ekonomiczny i potencjalne reperkusje dla Portugalczyków żyjących w Wielkiej Brytanii oraz coraz większe prawdopodobieństwo ogłoszenia przez Szkocję niezależności i ponowne zjednoczenie Irlandii.

Jornal de Notícias także w ciągu obu dni na pierwszej stronie relacjonował Brexit, nie były to jednak wiodące artykuły. Każdego dnia gazeta przeznaczyła po dwie strony na kwestie związane z Brexitem i skupiała się w głównej mierze na prawdopodobnym jego wpływie na Portugalczyków, w szczególności żyjących na Wyspach. 1 lutego artykuły dotykały kwestii szkockich i irlandzkich. Tego samego dnia w dodatku finansowym wiodący artykuł był poświęcony ekonomicznemu wpływowi Brexitu.

Correio da Manhã nie relacjonował Brexitu na pierwszej stronie, ale każdego dnia publikował artykuły na ten temat wewnątrz numerów. Skupiały się one przede wszystkim na implikacjach dla Portugalczyków żyjących w Wielkiej Brytanii, choć 1 lutego opublikował relację na temat przebiegu dnia Brexitu w Londynie.

Ukraina

Niektóre ukraińskie media relacjonowały Brexit zarówno 31 stycznia jak i 1 lutego, ale dla większości z nich nie był to news dnia. Trzy informacyjne strony internetowe poddano szczegółowej analizie. Lewicowo-centrowy portal LB.ua i prawicowo-centrowy DT.ua – oba najbardziej wiarygodne źródła informacji na Ukrainie – zajęły się dogłębnie tematem Brexitu, skupiając się na konsekwencjach wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii. Nieco mniej uznany portal fakty.ua ograniczył się do kilku newsów związanych z Brexitem.

Dominującym ujęciem był prawdopodobny wpływ Brexitu na Wielką Brytanię; przyszłości Unii Europejskiej poświęcono mniej uwagi. Jeden artykuł w DT.ua był dość optymistyczny w odniesieniu do możliwych politycznych reperkusji. Wspominano w nim o ostrych różnicach opinii na temat Brexitu wewnątrz samej Wielkiej Brytanii i skupiono się na politycznych i ekonomicznych aspektach. Podkreślono również symbolikę wydarzenia w postaci projekcji zegara na Downing Street, odmierzającego ostanie chwile Brytanii w Unii oraz nową 50-centówkę. Relacje LB.ua były bardziej neutralne i poświęcone politycznym oraz ekonomicznym konsekwencjom dla Wielkiej Brytanii.

Wpływ Brexitu na relacje ukraińsko-brytyjskie także znalazł swoje odbicie w publikacjach, w szczególności w odniesieniu do kwestii wizowych między obu krajami. Artykuł w LB.ua wspominał także o mniej oczywistych implikacjach dla Ukrainy. Na przykład o możliwości nowej umowy handlowej między Ukrainą i Wielką Brytanią, która mogłaby przynieść korzyści dla sektora rolniczego Ukrainy, a ten musi się obecnie podporządkowywać dość ścisłym regulacjom unijnym.

O projekcie

Projekt jest efektem wspólnych działań partnerów Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego.

Inne wersje językowe można przeczytać na poszczególnych stronach projektu EJO:

• W języku angielskim: Sad farewell or new dawn? Europe’s media reflect on ‘Brexit Day’
• W języku niemieckim: Brexit: Trauriger Abschied oder Neustart?
• W języku włoskim: Triste addio o nuova era? I media europei riflettono sul “Brexit Day”
• W języku portugalskim: Triste despedida ou novo amanhecer – Como os media Europeus abordaram o “Brexit Day”

Metodologia

Analiza przeprowadzona została przez partnerów Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego z siedmiu instytucji badawczych w Europie. Analizowali oni teksty dotyczące Brexitu w gazetach i mediach online 31 stycznia i 1 lutego.

Autorka tekstu i koordynatorka badania

Paula Kennedy, redaktorka strony EJO w języku angielskim, Reuters Institute for the Study of Journalism, University of Oxford.

Uczestnicy badania

Sandra Štefaniková, Uniwerstet Karola w Pradze, EJO Czechy

Tina Bettels-Schwabbauer, Erich-Brost-Institut TU Dortmund, EJO Niemcy

Philip Di Salvo i Antonio Nucci, Università della Svizzera italiana, Lugano, wersja EJO w języku włoskim

Adam Szynol i Michał Kuś, Uniwersytet Wrocławski, EJO Polska

Ana-Pinto Martinho, University Institute w Lizbonie, EJO Portugalia

Halyna Budivska, National University of “Kyiv-Mohyla Academy” w Kijowie, EJO Ukraina

 

Zdjęcia: zdjęcia okładek prasy europejskiej dostarczone przez partnerów projektu EJO

Może Cię także zainteresować tekst Raport EJO: “Zabije nas czy wzmocni?” – europejskie media wobec Brexitu
http://credit-n.ru/zaymyi-next.html

W ciągu pięciu lat od rozpoczęcia europejskiego kryzysu migracyjnego kontrowersje związane z tym tematem istotnie wpłynęły na polityczny krajobraz wielu krajów UE. „Europejskie rozwiązanie” tej kwestii nie zostało jednak wypracowane. Nowe badanie Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego rzuca nieco światła na rolę mediów w procesie kreowania debaty publicznej na temat migracji.

Porównawcza analiza różnych krajów Europy pokazuje, że w każdym z nich media opowiadały różne historie na temat migrantów i uchodźców. Widoczne różnice w ilości i jakości relacji medialnych widoczne są nie tylko na linii Europa Zachodnia – Europa Środkowo-Wschodnia, ale także wewnątrz Europy Zachodniej. Badanie pokazuje także sporą liczbę problemów, związanych z relacjonowaniem tych kwestii w mediach.

W ramach projektu kilkunastu partnerów projektu EJO przeanalizowało sposób relacjonowania kwestii migrantów i uchodźców w 17 krajach. Wyniki bazują na 2417 artykułach opublikowanych w ciągu sześciu wybranych tygodni w okresie od sierpnia 2015 roku do marca 2018 roku. Jest to pierwszy międzynarodowy projekt porównujący relacjonowanie kwestii migrantów i uchodźców w tak wielu różnych systemach politycznych, medialnych i kulturach dziennikarskich. Więcej szczegółów i cały raport z badania (po niemiecku i po angielsku) można znaleźć na stronie internetowej Otto Brenner Foundation, współfinansującej koszty badania.

Specyficzna perspektywa niemiecka

Niemcy, które przyjęły około 1,1 mln uchodźców (wg danych UNHCR z 2019), stały się w wyniku kryzysu uchodźczego jednym z pięciu krajów na świecie z największą liczbą uchodźców, obok Ugandy, Pakistanu, Turcji oraz Sudanu. Nasze badanie wskazuje, że ma to wpływ na niemiecką perspektywę w tym zakresie. Proste liczby pokazujące natężenie relacji medialnych stawiają Niemcy wyżej niż prawie wszystkie kraje objęte badaniem – z wyjątkiem Węgier, których premier Viktor Orbán pozycjonował się od początku tych wydarzeń jako oponent kanclerz Niemiec Angeli Merkel, szczególnie w kwestii polityki azylowej.

Badanie pokazuje także fundamentalną różnicę pomiędzy sposobem relacjonowania kryzysu w Niemczech, Włoszech i Grecji po jednej stronie oraz wszystkich innych badanych państw EU po drugiej stronie. W trzech pierwszych krajach migranci i uchodźcy przedstawiani są jako kwestia polityki krajowej, co wynika z faktu, że kraje te stały się docelowymi dla znaczącej liczby osób szukających azylu. We wszystkich pozostałych krajach sprawa ta traktowana jest jako kwestia polityki zagranicznej – wydarzenia te mają miejsce daleko od domu, poza granicami danego kraju. Media we Francji, Wielkiej Brytanii i na Węgrzech poskreślały prominentną rolę swoich liderów w międzynarodowych procesach decyzyjnych. Z perspektywy niemieckiej dziwnym może się wydawać w tym kontekście mała liczba przekazów medialnych w innych krajach, nawiązujących do kwestii publicznej presji na znalezienie „europejskiego rozwiązania” kwestii procedur azylowych.

Różne postawy

Badanie pokazało również istotne różnice w tonie relacji medialnych w różnych krajach. Zasadniczo media w krajach Europy Środkowo-Wschodniej koncentrują się bardziej na problemach wywołanych migracjami oraz protestach przeciw migrantom i uchodźcom. Media w Europie Zachodniej natomiast podkreślały sytuację migrantów i uchodźców oraz kwestie związane z pomocą dla nich. Media z zachodniej części kontynentu cytowały także dużo częściej osoby (nie-migrantów) wyrażające pozytywne opinie względem migrantów i uchodźców, w porównaniu z mediami z Europy Środkowo-Wschodniej. Podobną różnicę widać także, gdy obserwujemy dane dotyczące mediów lewicowo-liberalnych i konserwatywnych; lewicowo-liberalne cytowały dużo częściej osoby wyrażające pozytywne opinie, koncentrując się także bardziej na kwestiach pomocy i sytuacji migrantów i uchodźców.

Różne media donoszą także o imigracji z różnych stron świata. Afryka jest punktem odniesienia we Włoszech i do pewnego stopnia we Francji. W sytuacji gdy media ze wszystkich innych krajów opisywały migracje z Bliskiego Wschodu, włoski dziennik La Stampa w badanych okresach nie opublikował nawet jednego artykułu koncentrującego się na migrantach i uchodźcach z tego regionu. Dla mediów w Rosji, Polsce, Białorusi i Ukrainie napływ migrantów i uchodźców z Ukrainy był również bardzo ważnym zagadnieniem.

Uchodźca czy migrant?

Jednym z głównych problemów zidentyfikowanych podczas badania jest to, że media w całej Europie nie wyrażały się jasno w kwestii źródeł migracji oraz statusu prawnego poszczególnych grup osób przybywających do Europy. Relacje są zdominowane przez debaty polityczne i aktorów politycznych (45%), nie zostawiając niemal miejsca (4%) na pogłębione informacje dotyczące ekonomicznych, kulturowych i historycznych kontekstów obecnych migracji.

Jedynie co trzeci artykuł (33%) w jasny sposób rozdzielał pojęcia uchodźcy, posiadającego ochronę prawną, i migranta, opuszczającego swój kraj z powodów ekonomicznych, społecznych, edukacyjnych czy innych. W ponad połowie artykułów (60%) pojęcia te były mylone lub definiowane w niejasny sposób. Czy przyczyną tego był brak wiedzy? Czy może politycy używają tak niejednoznacznych pojęć? Czy może dziennikarze zakładają, że ich odbiorcy nie wiedzą, jaka jest różnica? A może brak im czasu i miejsca, by wyjaśnić to dokładnie? Odpowiedzi na te pytania leżą poza obszarem naszego badania.

Media wyrażają się także z małą jasnością opisując to, skąd przybywają  migranci i uchodźcy. Tylko w 778 z 2417 badanych artykułów określone były jasno państwa, z których przybyli – 293 artykuły wspominały o Syrii, inne o Afryce, Birmie (30), Albanii i Ukrainie (po 18) i Afganistanie (16). Jednak z upływem czasu obserwowana była w tym zakresie pewna zmiana. W pierwszych, wcześniejszych badanych tygodniach regularnie wspominano o Bliskim Wschodzie jako miejscu pochodzenia, a zidentyfikowane osoby były najczęściej opisywanie jako „uchodźcy”. W późniejszych badanych tygodniach w coraz większym stopniu zaczęto używać słowa „migranci” na ich określenie. Tym niemniej, odsetek artykułów, w których nie identyfikowano prezentowanych osób ani jako uchodźców, ani jako migrantów pozostał wysoki przez cały analizowany okres.

Niemi świadkowie

Bezpośrednie pytanie migrantów i uchodźców o podstawy i motywy byłoby prawdopodobnie pomocne, ale badanie wskazuje, że byli oni tylko niemymi świadkami tych wydarzeń. 26.6% artykułów przedstawiało ich jako głównych aktorów wydarzeń, jednak w 18% tekstów przedstawieni byli jako duża, anonimowa grupa. Tylko 8% artykułów przedstawiało migrantów i uchodźców jako osoby lub rodziny, gdy tymczasem obywatele i organizacje społeczne w krajach docelowych byli głównymi aktorami w 18% tekstów.

Bardzo niewielu migrantów i uchodźców przedstawianych w artykułach było faktycznie cytowanymi: takich cytowań było 411, w porównaniu do 4267 cytowań nie-migrantów. Chociaż pomagające im osoby były zwykle indywidualizowane, w przypadku migrantów i uchodźców to zjawisko nie występowało. Jak pokazują wcześniejsze badania tego typu, nadreprezentowani byli również mężczyźni oraz nieletni migranci i uchodźcy, kosztem dorosłych kobiet.

Dać głos głosu pozbawionym

Biorąc pod uwagę sposób reprezentacji migrantów i uchodźców europejskie media mogą sporo nauczyć się od kolegów z USA (media z tego kraju również były brane pod uwagę w badaniu). Podczas gdy Washington Post koncentrował się głównie na imigracji z Ameryki Środkowej, New York Times przyjął bardziej globalną perspektywę i skupił się mocno na europejskim kryzysie uchodźczym. W artykułach z USA zaobserwować można było szczególnie znaczącą liczbę indywidualnych migrantów i uchodźców, którzy byli również cytowani. Jest to prawdopodobnie konsekwencja anglosaskiej tradycji dziennikarskiej oraz stosowania kodeksu etycznego, sformułowanego przez Society of Professional Journalists, który stanowi, że dziennikarze powinni „dawać głos głosu pozbawionym”. W Europie jedynie media hiszpańskie zbliżyły się do tego modelu opisywania kwestii migrantów i uchodźców.

Jednakże, badanie pokazało także, że debata publiczna na temat migrantów i uchodźców w wielu krajach była daleka od jednostronnej, tak jak to często opisywano. Porównywaliśmy także odsetek osób cytowanych, które wypowiadały się w tonie pozytywnym i negatywnym na temat migrantów i uchodźców. W niemal wszystkich krajach objętych badaniem dwa analizowane tytuły prezentowały na swoich łamach odmienne opinie na ten temat. Przyjmujemy zatem, że rezultaty te świadczą o bardziej różnorodnym – a przynajmniej niekoniecznie czarno-białym – podejściu do kwestii migracji w większości poddanych analizie krajów.

Na przykład media węgierskie prezentowały dużo bardziej zróżnicowany obraz sytuacji niż można przypuszczać. Magyar Hírlap, tytuł bliski rządowi Orbána, nie zacytował nawet jednego migranta w artykułach z sześciu badanych tygodni. W tym samym czasie jednak niezależny portal z wiadomościami Index.hu poświęcał im dużo więcej uwagi, cytując także migrantów i uchodźców.

******

Raport jest wynikiem pracy kilkudziesięciu badaczy skupionych w projekcie EJO, pochodzących z 13 krajów europejskich i USA. Zbadano sposób relacjonowania tematu migracji w 16 krajach Europy i w USA w okresie od sierpnia 2015 do marca 2018.

 

Susanne Fengler i Marcus Kreutler: “Migration coverage in Europe’s media – A comparative analysis of coverage in 17 countries”, OBS-Working paper 39, Frankfurt am Main, Styczeń 2020

Zdjęcie: Mattia Vacca (za zgodą autora) / Infografiki z raportu EJO

Jeśli zainteresował Cię ten artykuł, możesz także chcieć przeczytać  Jak europejska prasa relacjonowała kryzys migracyjny

Serwis Nieman Lab należący do Nieman Foundation for Journalism działającej przy Uniwersytecie Harvarda po raz kolejny zebrał prognozy ekspertów dotyczące przyszłości dziennikarstwa w perspektywie najbliższych 12 miesięcy. Jakie wnioski nasuwają się po analizie ponad 130 prognoz i którym zagadnieniom warto się przyjrzeć?

Początek nowego roku to nie tylko czas podsumowań, ale także – a może przede wszystkim – okres wdrażania nowych celów, założeń i perspektyw na najbliższe miesiące. Poddawanie analizie tego, co było i co się zbliża jest bardzo ważne szczególnie w świecie dziennikarstwa, które nieustannie ewoluuje. Niektóre prognozy z ubiegłego roku spełniły się w niewielkiej części, inne całkowicie, tworząc podwaliny do działań, które dziennikarze będą musieli podjąć w najbliższym czasie.

U progu nowego roku warto przyjrzeć się swojej redakcji, wyzwaniom, problemom i potencjałowi, ale także posłuchać opinii ekspertów, którzy rzadko się mylą, często podpowiadając wiele rzeczy przydatnych w redakcjach o przeróżnej specyfice. Tak też jest tym razem. „Predictions 2020”, a więc przewidywania najważniejszych osób z branży dziennikarstwa i mediów zebranych przez redakcję Nieman Lab to kopalnia wiedzy i inspiracji, z której grzechem byłoby nie skorzystać.

Inteligencja open source

Dezinformacja stała się naszym chlebem powszednim. Fałszywe informacje, przekłamujące rzeczywistość grafiki, wykresy, materiały wideo to codzienność w internecie. Zwłaszcza w tematach zahaczających o konflikty zbrojne. To chleb powszedni dla dziennikarzy, którzy ciągle muszą szukać nowych metod docierania do prawdy, bo podawanie jej opinii publicznej jest coraz trudniejsze.

Na pomoc przychodzą coraz bardziej zaawansowane metody weryfikowania informacji. Jedną z nich jest OSINT – inteligencja open source, wykorzystywana kiedyś głównie przez agencje wywiadowcze. Dzisiaj ogromne bazy danych mogą służyć dziennikarstwu, w szczególności śledczemu, oraz gałęzi zajmującej się weryfikacją informacji.

Przykładem jest projekt Belingcat, który otrzymał w 2019 roku nagrodę Machiavellego za „niezwykłe osiągnięcia w dziedzinie komunikacji publicznej”. W uzasadnieniu czytamy, że została przyznana za „innowacyjne metody dziennikarstwa śledczego. (…) Bellingcat dał nowy impuls do dokładnego dziennikarstwa śledczego w epoce, w której fałszywe wiadomości pojawiają się coraz częściej. Ta innowacja jest doskonałym przykładem dla tradycyjnych mediów i aspirujących do wysokiej jakości dziennikarzy. Bellingcat zasługuje na pochwałę za świadome rozpowszechnianie wiedzy”.

Obok Belingcat na słowa uznania zasługuje też Forensic Architecture, o którym również wspomina Ståle Grut, dziennikarz i doradca strategiczny w laboratorium badawczo-rozwojowym norweskiego publicznego nadawcy NRKbeta . W artykule dla Nieman Lab pisze: „Grupy takie jak Forensic Architecture i Bellingcat są pionierami nowych kreatywnych sposobów dotarcia do prawdy za pośrednictwem źródeł cyfrowych. Ich dochodzenia, a także współpraca z uznanymi mediami, takimi jak The New York Times, BBC i Der Spiegel, zyskują coraz większą uwagę. Zapewnia to widoczność ich metod. Projekty oparte na OSINT otrzymały prestiżowe nagrody; dokument o samej Bellingcat wygrał nawet Emmy”.

O tym, jak działa docieranie do prawdy za pomocą open source obrazuje chociażby niedawna weryfikacja, o którą pokusił się irański serwis fact-checkingowy Factnameh.com uruchomiony przez obywateli tego państwa mieszkających w Kanadzie. Ich analiza była odpowiedzią na doniesienia The New York Timesa, który poinformował, że tłum ludzi na ulicach miasta Ahvaz, opłakujący śmierć generała Suleimaniego, rozciągał się na długości ponad 30 km. Jeden z członków zrzeszonych w Factnameh stwierdził, że „całe miasto Ahvaz w żadnym kierunku nie ma 30 km”. Stąd pomysł, aby zweryfikować informację.

Serwis Poynter opisał drogę dotarcia do prawdy. Autorzy analizy sięgnęli po mapę miasta według ostatniego spisu ludności (1,2 mln ludzi) nałożyli na nią wszystkie ograniczenia ruchu stworzone przez irański rząd w związku z pogrzebem Suleimaniego, zmierzyli każdą aleję i ulicę z wykorzystaniem serwisu mapchecking.com, co pozwoliło im sądzić, że tłum nie rozciągnął się na długość większą niż 3 km. To jednak nie koniec. Autorzy porównali niektóre zdjęcia lotnicze z symulacjami komputerowymi pozyskanymi dzięki witrynie Crowd Safety and Risk Analysis. „W związku z tym doszli do wniosku, że generała w Ahvaz opłakuje od 58 do 87 tysięcy osób (w tym uwzględniono współczynnik dodatni i ujemny wynoszący 20%). Ta liczba osób nie wystarczyłaby do pokonania 30 kilometrów w sposób pokazany na zdjęciach” – czytamy na stronie Poyntera.

Weryfikacja informacji nie jest łatwą sztuką i umiejętnością, której każdy może się nauczyć w kilka chwil. Ale jednocześnie niezwykle perspektywiczną i potrzebną. Świadczą o tym słowa Ståle Gruta: „Zarówno Tow Center, jak i Global Investigative Journalism Network wydały w tym roku przewodniki na temat dziennikarstwa OSINT. BBC sprawiło, że szkolenie dziennikarzy „w sztuce mediów open source” było najwyższym priorytetem na rok 2019 . Wyniki zaczną się pojawiać w 2020 roku”.

Pełniej, skrupulatniej i z czytelnikami

Jak wynika z tegorocznego przeglądu analiz dotyczących kierunków rozwoju dziennikarstwa w 2020 roku przed naszą branżą wiele trudnych wyzwań. Odkrywanie prawdy w często teoretycznie prawdziwych informacjach będzie jedną z najtrudniejszych Zwłaszcza w czasach, kiedy zaufanie do zawodu dziennikarza nie jest na najwyższym poziomie.

Jak zatem pracować nad jego odbudową? Stanie na straży prawdy i fact-checking to jedno, o czym doskonale już wiemy. Catalina Albeanu, redaktorka cyfrowa w rumuńskim DoR (Decât o Revistă) wspomina o regularnych rozmowach, słuchaniu i współpracy z odbiorcami. To właśnie stara się robić DoR – niezależna platforma dziennikarska w Rumunii, tworząc mechanizmy informacji zwrotnych w postaci ankiet oraz grup fokusowych.

O „wyjściu do ludzi” wspomina także Alexandra Borchardt, starszy pracownik naukowy w Reuters Institute for Study of Journalism na Uniwersytecie w Oxfordzie. Jak wyjaśnia, tyczy się to głównie młodych dziennikarzy i to w kontekście lokalnego dziennikarstwa. „Pokolenie młodych dziennikarzy wychowało się przed ekranami komputerów, kopiując i wklejając historie, aby szybko osiągać sukcesy w zakresie kliknięć i zasięgu”. Jej sposób na rozwijanie zaufania to bezpośrednie zaangażowanie. „Działa ono szczególnie dobrze, jeśli widzisz, że osoba po drugiej stronie jest istotą ludzką taką jak ty, podejmującą uczciwy wysiłek, aby wykonać trudną, czasem ryzykowną pracę, która nie jest zbyt dochodowa”.

Swoimi spostrzeżenia na temat dziennikarstwa na najbliższe miesiące podzieliła się też Masuma Ahuja, niezależna dziennikarka związana przez lata z The Washington Post i CNN. Już na początku zaznacza, że jej prognoza jest bardziej modlitwą, aby dziennikarstwo stało się wolniejsze, cichsze i bardziej przemyślane. Dziennikarka stawia m.in. ważkie pytanie: „Ile naszego dziennikarstwa tak naprawdę wyjaśnia rzeczy w sposób, który pomaga czytelnikom zrozumieć społeczności, w których żyją, rządy, na które głosują, firmy, które popierają, sposoby działania naszego świata?”.

Budowa zaufania to także skuteczne poruszanie tematów, które interesują społeczności. Jednym z nich są zmiany klimatu. Fiona Spruill, była dyrektor operacyjna w Meetup i była redaktor The New York Times, przyznaje, że „kryzys klimatyczny zyskuje zasięg, na jaki zasługuje”. Linda Solomon Wood, założycielka i redaktor naczelna kanadyjskiej mutacji pisma National Observer uznała nawet, że rok 2019 będzie rokiem reportera klimatycznego. W Polsce było to raczej mniej zauważalne, choć na przykład Gazeta Wyborcza zdecydowała się rozwijać newsletter o zmianach klimatu. Większa intensywność działań miała miejsce jednak w krajach, w których zmieniający się klimat dał się bardziej we znaki niż w Polsce.

Lokalne stacje telewizyjne u progu niebezpieczeństwa

To jedyny tego typu głos w tegorocznym zestawieniu przewidywań na 2020 rok, ale wart zauważenia, bo dotyka lokalnych telewizji, o których w ostatnich latach w kontekście ewentualnego nadchodzącego kryzysu niewiele się mówiło. Ten dotyczył głównie prasy. Rachel Davis Mersey, prodziekan ds. badań i profesor w Medill School of Journalism, Media and Integrated Marketing Communications w Northwestern wzięła na warsztat lokalne stacje telewizyjne, a dokładnie ich najbliższą przyszłość.

Amerykańskie media różnią się od polskich diametralnie, ale jedno je łączy od dawna – kryzys, który zawsze nadchodzi, choć do naszego kraju z opóźnieniem. Autorka zwraca uwagę, że lokalne stacje telewizyjne – o ile chcą uniknąć tego, co spotkało i nadal dotyka prasę – powinny zdawać sobie sprawę z dwóch rzeczy. Po pierwsze: „Młodzi ludzie nie będą konsumować wiadomości”. Po drugie: „Ich nawyki się zmieniają”. Co Rachel Davis Marsey ma na myśli? „Lokalne stacje telewizyjne powinny wykorzystać dzisiejsze korzystne przepływy dochodów, aby aktywnie inwestować w obsługę różnorodnych rynków, na których się znajdują, dostarczając starannie dobrane treści odbiorcom za pośrednictwem wielu kanałów społecznościowych i cyfrowych”.

W perspektywie amerykańskiej brzmi to całkiem sensownie. Czy ta perspektywa będzie możliwa do przełożenia także na rodzimy rynek? To już pytanie do właścicieli stacji.

Z kolejną wskazówką przychodzi Nico Gendron, menedżer programu w Instagram Local News Fellowship, która zwraca uwagę na pokolenie „Z”, a więc osoby urodzone po 2000 roku, które osiągają właśnie pełnoletniość. To ważna część społeczności, od której w niedalekiej przyszłości może zależeć – jak zauważa – czy kolejne media pozostaną istotne i opłacalne finansowo.

Nico zwraca uwagę, że idealnym rozwiązaniem byłoby stworzenie przez redakcje drugiego newsroomu, w prace którego zaangażowane zostałyby osoby w wieku 15-23 lata, jak robią to niektóre amerykańskie media z The New York Times, NBC News i CNN na czele. Jeśli jednak jest to niemożliwe, Nico Gendron podsuwa inne rozwiązanie, „Po pierwsze, treść musi być atrakcyjna dla młodych ludzi i „nie poprzez przeprowadzanie z nimi wywiadów lub opowiadanie ich historii”, jak napisała Amy King w prognozie Nieman Lab z 2019 roku, ale „przez umożliwienie im opowiadania swoich historii”.

Audio na fali

Od kilku lat słyszymy, że podcasty to przyszłość, że doczekaliśmy rozkwitu dziennikarstwa w wersji audio, że coraz więcej ludzi słucha wiadomości i komentarzy ekspertów zamiast je czytać. To wszystko prawda. Prawdą jest też, że wiele mediów poczyniło duże kroki, aby stworzyć infrastrukturę potrzebną do rozwoju tej gałęzi. Ale mimo to w przewidywaniach na 2020 rok słyszymy o „wschodzącej sieci audio”. Potwierdza to Mario Garcia, starszy doradca w zakresie projektowania wiadomości w Columbia University School of Journalism i założyciel Garcia Media, globalnej firmy konsultingowej pisząc, że przede wszystkim powinniśmy myśleć mobilnie, w pierwszej kolejności tworząc treści na jak najmniejsze urządzenia, a dopiero później na większe. „Kiedy myślenie jest przede wszystkim mobilne, także audio staje się łatwiejsze i jest to naturalna droga ewolucji dla podcastów. Nie można przecenić znaczenia audio w tworzeniu wiadomości. To zdecydowanie rok i dekada dziennikarstwa mobilnego! Usłyszmy to także w przypadku podcastów, które są integralną częścią mobilnego rynku” – pisze Garcia.

Steve Henn, lider strategii treści dla wiadomości w Google pisze coś jeszcze: „Jesteśmy na początku starań, aby sieć audio była tak trafna i przydatna, jak stała się sieć tekstowa”. Biorąc pod uwagę, że podcasty świętują w tym roku 15 lat istnienia, upłynęło bardzo dużo czasu od debiutu tej formy tworzenia treści, a jednak ciągle stoimy na początku drogi. Jak sądzę z jednej strony jest to spowodowane faktem, że nikt jeszcze nie wymyślił skutecznej formy monetyzacji, jak ma to np. miejsce w blogosferze, która stała się symbolem zarabiania na pisaniu w internecie i osobną gałęzią tekstowej części internetu.

Z podcastami jest zdecydowanie trudniej, bo choć nadawać może każdy, próg wejścia jest znacznie wyższy niż w przypadku formy tekstowej. Zakładając, że każdy z nas posługuje się wzrokiem i posiada przynajmniej jedno urządzenie elektroniczne od wyświetlania treści, może pochłaniać artykuły w każdym miejscu na świecie i o każdej porze. Aby korzystać z wersji audio potrzebujemy komputera/smartfona/tabletu, a często także słuchawek. Stworzenie audycji wymaga też większych nakładów finansowych oraz dobrodziejstw technologii niż w przypadku napisania artykułu. Jednak podcasty potrzebują jeszcze czegoś, aby na prawdę wyróżnić się na tle tekstowej konkurencji. Pisze o tym Henn: „Urządzenia audio, takie jak smartfony, inteligentne głośniki i słuchawki są teraz wszędzie. Ale dzisiaj dźwięk jest jednowymiarowy – nie możesz zadawać pytań i uzyskać odpowiedzi. Dźwięk nie jest jeszcze interaktywny ani „inteligentny”. Nie jest łatwo go  udostępniać, a znalezienie podcastu na temat okolicy, przez którą przechodzisz lub miasta, przez które jedziesz, jest prawie niemożliwe”. To właśnie interaktywność może wznieść sferę audio internetu na wyższy poziom.

Pozwolić dziennikarzom być dziennikarzami

Niewiele się zmieniło od poprzedniego roku w sprawie prasy lokalnej, która nadal znajduje się w trudnej sytuacji. Każdy pojedynczy sukces takiego medium w dowolnej części świata wzbudza jednak nadzieje na przetrwanie pozostałym. I tak się właśnie dzieje chociażby z pierwszymi sukcesami związanymi z prenumeratą cyfrową czy biuletynami/newsletterami, które także cieszą się coraz większą popularnością. Victor Pickard, profesor nadzwyczajny w Annenberg University for Pennsylvania School for Communication z nadzieją pisze o zmianie struktury organizacyjnej, ucieczce od imperatywu komercyjnego w stronę statusu organizacji non-profit. Jego zdaniem dopiero wtedy, „zmieniając podstawowe struktury własności i kontroli mediów informacyjnych, w końcu pozwolimy dziennikarzom zostać dziennikarzami”.

Zmiany organizacyjne są w teorii Pickarda podstawą do tego, by dziennikarze mogli skupić się na tym, do czego zostali powołani – służeniu lokalnym społecznościom i niesieniu pomocy w rozwiązywaniu ich problemów. A o finansową sferę (daleko nam do czasów, w których media będą mogły zarobić na siebie wyłącznie z subskrypcji i prenumerat) zaczną dbać także technologiczni giganci oraz rządy w poszczególnych krajach. „Więcej rządów stanowych dokona inwestycji publicznych w wiadomości lokalne. Monopole platform takich jak Google i Facebook będą zmuszone płacić podatek od mediów publicznych w celu wspierania dziennikarstwa lokalnego i globalnego” – pisze Pickard.

Czytając natomiast prognozę Joshuy P. Darra, który jest adiunktem ds. Komunikacji politycznej na Louisiana State University, można odnieść wrażenie, że branża nie jest jednomyślna co do kierunku rozwoju i trudno się dziwić, bo czynników mających na to wpływ jest bardzo dużo. Jednym z nich, który może szczególnie dać się we znaki mediom, jest kampania prezydencka w Stanach Zjednoczonych, która – jak podkreśla Darr – będzie rekordowa pod względem nakładów finansowych. A te nie trafią szerokim strumieniem do mediów w formie reklamy. Co gorsza, środowisko dziennikarskie może stanąć przed kolejnym trudnym wyzwaniem związanym z przekazywaniem prawdy odbiorcom.

„Ten ogromny napływ gotówki z polityki do mediów przyniesie korzyści firmom technologicznym i kablowym sieciom informacyjnym bardziej niż w poprzednich kampanijnych cyklach – wzmacniając trendy w branży medialnej, które szkodzą dziś polityce w Ameryce i powodują więcej szkód niż jakakolwiek negatywna reklama. (…) Przeniesienie wydatków na krajowe platformy kablowe i media internetowe, przyspieszy obecne trendy w środowisku medialnym, takie jak nacjonalizacja procesu podejmowania decyzji politycznych. Polityka i aktualności polityczne stają się stopniowo referendum na temat prezydenta i tego, co dzieje się w Waszyngtonie, podczas gdy lokalne newsroomy walczą o dostosowanie się do zmieniającej się ekonomii wiadomości i preferencji konsumentów”.

Brak dziennikarstwa – brak demokracji

Lokalność mediów to temat, który wielokrotnie przewija się w tegorocznym zestawieniu przygotowanym przez  Nieman Lab. Poruszył go także John Garrett, prezes Community Impact Newspaper. Jego zdaniem żyjemy w świetnych czasach, by założyć lokalną gazetę w nowym systemie finansowania i zarządzania, z czystą kartą w stosunku do obecnych przedsiębiorców medialnych, którzy borykają się z problemami finansowymi, próbując zmienić strukturę własnościową firmy oraz poszukując nowych źródeł zarabiania pieniędzy. „Jest zbyt wiele talentów i zbyt wiele okazji, aby stłumić rozwój nowej ery przedsiębiorcy prasowego. W 2020 roku ci nowi liderzy stworzą swoje plany, zgromadzą zespoły i zabiorą się do pracy – uruchamiając setki nowych źródeł lokalnych wiadomości. Będzie super” – pisze Garrett.

Idealnie w tę myśl wpisują się słowa Sary Stonbely, dyrektor badawczej w Centre for Cooperative Media, która zwraca uwagę na nierówności informacyjne w związku z coraz powszechniejszym występowaniem (szczególnie w USA) tzw. „pustyń informacyjnych”, a więc miejsc, w których nie ma żadnej gazety lokalnej bądź tego typu mediów jest skrajnie mało. Tę nierówność zestawia z nierównym dostępem do edukacji: „Nierówność wiadomości ma znaczenie tak samo jak nierówny dostęp do edukacji: bez wiarygodnego, rzetelnego dziennikarstwa demokratyczny system polityczny rozpada się. Dlatego zmniejszenie tych nierówności będzie nadal priorytetem w 2020 roku dla wielu fundacji i innych organizacji pracujących nad wdrożeniem nowych zrównoważonych modeli biznesowych i rozwoju nowych organizacji dziennikarskich w erze cyfrowej”.

Interesującą i godną rozważenia perspektywę prezentuje też Sara Konrad Baranowski, redaktorka Iowa Falls Times Citizen. Swoją prognozę na 2020 rok rozpoczyna od zwrócenia uwagi na tendencję zwolnień wśród dziennikarzy w mediach o większym zasięgu, które walczą o przetrwanie. Mowa głównie o gazetach. Te osoby muszą więc szukać nowego pracodawcy, a coraz bardziej atrakcyjnym kierunkiem – zdaniem Sary Baranowski – mają być lokalne gazety. Dlaczego są tak ważne? „Małe gazety nie są postrzegane jako „media”, ale jako wiarygodne źródło – czasem jedyne źródło – lokalnych informacji” – pisze Baranowski.

Jej zdaniem praca w małych organizacjach medialnych ma jeszcze jeden zasadniczy plus w porównaniu z dużymi koncernami medialnymi. Plus, który przy dobrym wykorzystaniu dostępnych technologii, może stanowić przewagę nad konkurencją. „Pod wieloma względami mniejsze organizacje są bardziej zwinne. Nowe pomysły można testować – często za niewielką opłatą lub za darmo – i modyfikować w razie potrzeby, dopóki właściwa formuła nie przyciągnie odbiorców. Nie trzeba przekonywać pracowników różnych szczebli organizacyjnych, aby zająć się nowym projektem cyfrowym. Jeśli znajdziesz sposób, możesz spróbować” – dodaje.

12 miesięcy w nieznane

Każdy rok jest dla dziennikarzy coraz trudniejszy. Pokazują to analizy ze Stanów Zjednoczonych, Europy, ale też bezpośrednio z naszego kraju. Każdego roku czekają nas nowe wyzwania, nowe dylematy, nowe przeszkody i problemy do rozwiązania. 2020 rok też nie będzie sielanką. Zagrożeń i wyzwań przybywa. Możliwości, by sobie z nimi radzić też. I to cieszy.

Mam wrażenie, że w porównaniu z minionym rokiem nie zmieniło się tylko jedno – ciągle jesteśmy w środku cyklonu zwanego „przemianą” lub – jak kto woli – „transformacją”, ale też z roku na rok wiemy o niej coraz więcej, jednak ciągle zbyt mało. Czy w styczniu 2021 roku będziemy wiedzieli już tyle, by móc powiedzieć: „tak, to już koniec zmian”? Nie sądzę. I to jest najbardziej fascynującą perspektywą na ten rok.

Przeczytaj wszystkie prognozy ekspertów zebrane przez Nieman Lab

Zdjęcie: Jon Tyson z Unsplash