Rozwój wypadków w Polsce jest obecnie obserwowany w Europie z wielką obawą. Jedną z kluczowych kwestii jest wolność mediów w kontekście coraz większych nacisków polityków Prawa i Sprawiedliwości na dziennikarzy. Zdaniem części obserwatorów warunki ich pracy coraz częściej przypominają to, co dzieje się na Węgrzech. W ostatnich kilku latach rząd podporządkował sobie media publiczne. Podczas ostatniej kampanii wyborczej PiS powrócił do idei repolonizacji prywatnych mediów, które stały się solą w oku rządzących. Dotyczy to w szczególności mediów zarządzanych przez kapitał niemiecki.  Była również mowa o tym, by powołać kontrolowaną przez rząd Radę Mediów, która potencjalnie mogłaby wywierać znaczącą presję na dotychczas niezależne wydawnictwa i właścicieli mediów elektronicznych. Czy odpowiedzią na te wyzwania może być samoregulacja mediów?

Instytut Ericha Brosta z Dortmundu we współpracy z Uniwersytetem Warszawskim i Uniwersytetem Wrocławskim zorganizował 25 września w Warszawie konferencję zatytułowaną “The 4^th Pillar of Democracy: Media Freedom and Media Self-regulation in Poland”. W wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele wiodących mediów, uczelni, dziennikarskich stowarzyszeń, instytucji regulujących system medialny, parlamentarzyści oraz międzynarodowi obserwatorzy (włączając Radę Europy). Tematem przewodnim jednodniowej debaty było pytanie: jak dziennikarze i wydawcy w Polsce mogą skutecznie ochronić się przed rosnącą presją ze strony polityków.

Sytuacja w polskim dziennikarstwie jest bardzo skomplikowana, bo zarówno wspierający jak i krytykujący rząd spierają się w sprawie dziennikarstwa i jego upolitycznienia: „Zmagamy się z istną bitwą plemion w polskich mediach”, stwierdziła prof. Bogusława Dobek-Ostrowska z Uniwersytetu Wrocławskiego. Opinię tę podzielali także inni badacze.

Uczestnicy konferencji jednomyślnie wezwali do powołania niezależnej rady prasowej jako organu samoregulacji branży i to pomimo sporych różnic między istniejącymi obozami w polskim dziennikarstwie. „Przykład Rady Prasowej z Bośni i Hercegowiny pokazuje, jak samoregulacja może działać w środowisku dziennikarskim w kraju, w którym dochodzi do poważnych napięć politycznych” – przyznała Izabella Kurkowski, międzynarodowy ekspert medialny i badacz z Instytutu Ericha Brosta.

Jednym z efektów konferencji mają stać się rozmowy „okrągłego stołu”, jako następny krok w debacie przedstawicieli mediów i międzynarodowych ekspertów nad dalszym konstruktywnym dialogiem. „Nasze ogólnoświatowe studium poświęcone transparentności w mediach pokazuje, że coraz więcej rządów wprowadza restrykcje i ogranicza wolność mediów – w taki też sposób powstają ‘rady medialne’, których intencją jest tylko ukrywanie tych restrykcji” – podsumowała dyskusję prof. Susanne Fengler, dyrektor Instytutu Ericha Brosta. „Poprzez naszą międzynarodową aktywność chcemy nie tylko zdobyć nowe doświadczenia badawcze, ale także pracować nad wolnością mediów w praktyce”.

W międzynarodowej debacie udział wzięło także dwóch redaktorów EJO Polska, dr Michał Kuś, reprezentujący Instytut Politologii i dr Adam Szynol z Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego.

Zdjęcia: Paulina Pacuła

Brytyjska część projektu Europejskie Obserwatorium Dziennikarskie przenosi się od września na City, University of London (CUL).

Od ponad 15 lat nasza sieć instytucji badawczych stara się wpływać na praktyki dziennikarskie i agendę publicznych dyskusji na ten temat. Dowodem na skuteczność tych działań są zarówno otrzymywane nagrody, jak również odbijające się szerokim echem publikacje, będące efektem wielostronnej, międzynarodowej współpracy. W ostatnich latach były to na przykład raporty takie jak:

• Czy europejskie media traktują zmiany klimatu wystarczająco poważnie?
• Media na świecie wobec epidemii koronawirusa
• Jak europejska prasa relacjonowała kryzys migracyjny

Od września 2020 roku Instytut Dziennikarstwa CUL przejmuje kierownictwo brytyjskiej części EJO od Reuters Institute for the Study of Journalism (University of Oxford). Instytucja ta prowadziła stronę EJO w języku angielskim od roku 2013, będąc pierwszym partnerem naszej sieci w świecie anglosaskim.

W oparciu o środki z Fundacji NRZ oraz City, University of London uczestnictwo w EJO wzmocni badawczy profil Instytutu Dziennikarstwa CUL, dostarczając nowych okazji do uczestnictwa w paneuropejskich projektach, badających kluczowe problemy współczesnego dziennikarstwa.

Dr Colin Porlezza, kierownik projektu EJO na CUL, stwierdził: „Jesteśmy podekscytowani perspektywą dołączenia do rodziny EJO – szczególnie w tym krytycznym momencie, gdy szereg dużych zagadnień takich, jak: pandemia Covid-19, zmiany klimatu, ataki na wolność prasy, rozwój systemów inwigilacji, datafikacja czy też potencjał i zagrożenia związane z rozwojem sztucznej inteligencji wpływają na dziennikarstwo na całym świecie”.

„Czekamy z niecierpliwością na możliwości współpracy z partnerami EJO, by dalej rozwijać symbiotyczne relacje pomiędzy społecznością akademicką i praktykami dziennikarstwa, pomagając dostarczać wyniki najnowszych badań na biurka naukowców, dziennikarzy i zarządzających mediami”.

Od stworzenia przez profesora Stephana Russ-Mohla w Szwajcarii w roku 2004 EJO zapuściło korzenie w wielu krajach europejskich i obecnie sieć tworzy 13 aktywnych stron internetowych w 13 różnych językach.

Współpraca szeregu nie nastawionych na zysk instytucji ułatwiła w efekcie dzielenie się przykładami dobrych praktyk akademickich i dziennikarskich ponad granicami państw. Wspólne projekty wpłynęły w niektórych przypadkach na agendę mediów, przyciągając uwagę największych mediów europejskich i amerykańskich.

W roku 2019 sieć EJO otrzymała prestiżową nagrodę imienia Güntera Wallraffa, w uznaniu zasług w zakresie wzajemnego zrozumienia się w różnych kulturach dziennikarskich.

Nowy brytyjski partner koncentrować będzie się na rozszerzeniu już działających struktur EJO w Europie i Ameryce Północnej.

Tegoroczny Digital News Report (DNR) przygotowany przez Reuters Institute potwierdza przejście w stronę bardziej cyfrowego, bardziej mobilnego i zdominowanego przez wielkie platformy środowiska mediów, w którym niektórzy dostawcy odróżniającej się zawartości premium notują coraz wyższą liczbę subskrybentów. Raport sugeruje także, że kryzys związany z koronawirusem prawdopodobnie przyśpieszy tylko te procesy, przy okazji wywołując także realny, ale – co niemal pewne – tylko czasowy wzrost zaufania do marek medialnych, np. telewizji.

Większość badań przeprowadzonych na potrzeby tegorocznego raportu, bazującego na ankietach z 40 krajów świata, miało miejsce w styczniu i lutym, jeszcze przed kryzysem związanym z koronawirusem. Tym niemniej, do raportu dołączono także dane z dodatkowych ankiet przeprowadzonych w kwietniu, w trakcie gdy obywatele wielu krajów byli zamknięci w swoich domach.

Raport wskazuje także ciągle wysoki poziom troski związany z dezinformacją online i w mediach społecznościowych, przy czym większość ankietowanych obwinia o to raczej  lokalnych polityków niż aktywistów, dziennikarzy czy obce rządy.

Ekonomiczny wpływ pandemii przyśpiesza zmianę modeli biznesowych

Dane zgromadzone w kwietniu pokazują, że kryzys sanitarny i jego uderzający wpływ na dochody wydawców mediów papierowych i na reklamę już wpłynął na działania wydawców, którzy tym bardziej stawiają na strategie związane z subskrypcjami, członkostwem i donacjami. Podkreśla to tyko trend, który był oczywisty już wcześniej: dane ze stycznia pokazywały znaczące wzrosty odsetka płacących za wiadomości online na wielu rynkach – na przykład przeskok o 4% (do 20%) w USA, czy o 8% (do 42%) w Norwegii. Wzrosty obserwowane były także w innych częściach Europy, w Ameryce Łacińskiej i Azji.

Najczęściej przywoływane powody, które skłoniły badanych do płacenia za wiadomości to specyficzny, wyróżniający charakter oraz jakość danych wiadomości. Nieco niżej w tej klasyfikacji znalazły się wygoda korzystania oraz cena. Cel oraz polityczna afiliacja danego medium czasami też jest istotnym czynnikiem, szczególnie w USA. Pomimo tego, raport wskazuje także na to, że spora liczba osób jest zadowolona z wiadomości, które mogą konsumować za darmo: bardzo duży odsetek osób, które nie  korzystają z ofert płatnych (40% w USA, 50% w Wielkiej Brytanii) stwierdza, że nic nie jest w stanie przekonać ich do płacenia.

Badanie przeprowadzone przez zespół DNR pokazuje, że gazety lokalne (i ich strony internetowe) są doceniane dużo bardziej w niektórych krajach. Ponad połowa tych, którzy czytają je regularnie w Niemczech (54%), stwierdziła, że byłoby im „bardzo brak” tych gazet, gdyby przestały istnieć. W Norwegii było to 49% a w USA 39%, zaś w Wielkiej Brytanii tylko 25%.

 “Widzimy jasno, że odróżniający się dostarczyciele zawartości wiadomości klasy premium są w stanie przekonywać rosnącą liczbę ludzi do płacenia za jakościowe wiadomości online. Większość osób nie płaci jednak za wiadomości online i, biorąc pod uwagę olbrzymią liczbę bezpłatnych alternatyw, nie ma jasnego powodu, dlaczego mieliby to robić. Na tak konkurencyjnym rynku tylko naprawdę wybitne dziennikarstwo może przekonać ludzi do płacenia.”

Współredaktor DNR Rasmus Nielsen

Dezinformacja i rola platform

Dezinformacja wszędzie postrzegana jest jako duży problem. Nawet przed szczytem pandemii ponad połowa ankietowanych na całym świecie (56%) stwierdziła, że są zaniepokojeni tym zjawiskiem. Rodzimi politycy są uważani najczęściej za źródło problemu, chociaż w części krajów – włączając w to USA – ludzie określający samych siebie jako zwolenników prawicy są raczej skłonni winić media.

Jeśli chodzi o rozpowszechnianie fałszywych informacji na platformach online, respondenci najczęściej wspominają w tym kontekście Facebooka (29%), rzadziej YouTube (6%) i Twittera (5%). Jakkolwiek, w krajach Południa takich jak Brazylia, Meksyk, Malezja i Chile ludzie często stwierdzali, że niepokoją ich bardziej zamknięte aplikacje typu WhatsApp. Fałszywe informacje rozpowszechniane za pomocą tych prywatnych i szyfrowanych sieci są z natury bardziej podstępne, jako że są mniej widoczne i trudniejsze do zwalczenia.

Nieprecyzyjne wypowiedzi polityków

Niedawne kontrowersje związane z informacjami przekazywanymi przez Donalda Trumpa oraz prezydenta Brazylii Jaira Bolsonaro zwróciły uwagę na kwestię tego, czy media lub platformy typu Facebook czy Twitter powinny blokować nieprecyzyjne lub wątpliwe wypowiedzi polityków. Dane z ankiet pokazują, że większość osób (52%) zgadza się z tym, że media powinny zwracać dużą uwagę na takie wypowiedzi, ponieważ „jest ważne dla odbiorców, by wiedzieć, co polityk powiedział”. Mniejsza liczba ankietowanych (29%) uważa, że nie powinno się przekazywać takich wypowiedzi, bo zapewnia to politykowi niezasłużoną uwagę. Może to sugerować, że ludzie wolą mieć okazję do wyrobienia sobie własnego zdania na ten temat a niekoniecznie chcą, by dziennikarze mówili im, co mają myśleć. Nie chcą też czuć, że jakaś informacja została przed nimi ukryta.

Zaufanie do mediów wciąż spada

W styczniowych ankietach z 40 różnych rynków medialnych mniej niż cztery na dziesięć osób (38%) stwierdziło, że mają zaufanie „do większości newsów przez większość czasu” – co oznacza spadek o 4%  w porównaniu z rokiem 2019. Mniej niż połowa (46%) stwierdziła, że ufa wiadomościom, których używa, a jeszcze niższe jest zaufanie do informacji wyszukanych (32%) oraz pochodzących z mediów społecznościowych (22%). Bardzo istotne zmiany w tym zakresie w ciągu ostatnich 12 miesięcy zanotowano w Hongkongu (spadek o 16% do 30%) po pełnych przemocy ulicznych protestach oraz w Chile (15% spadek do 30%), gdzie regularnie trwają demonstracje przeciw społecznym nierównościom.

W Wielkiej Brytanii zaufanie spadło o 12% (do 28%) po bardzo mocno dzielących ludzi wyborach, po których część lewicy obarczała media odpowiedzialnością za swoją porażkę. Polaryzacja polityczna połączona z rosnącą niepewnością zdaje się podważać w szczególności zaufanie do mediów publicznych, które tracą poparcie, atakowane zarówno przez zwolenników prawej jak i lewej strony sceny politycznej.

Późniejsza ankieta pokazała, że epidemia Covid-19 czasowo, na początku okresu zbiorowej kwarantanny, zwiększyła zaufanie do mediów newsowych. Spadło ono jednak ponownie, gdy media wzmogły krytykę działań rządu w okresie pandemii.

“Podzielone społeczeństwa wydają się ufać mediom w mniejszym stopniu, niekoniecznie dlatego, że dziennikarstwo jest gorsze, lecz dlatego, że generalnie ludzie nie są zadowoleni ze stanu instytucji w swoim kraju i dlatego, że w mediach często znajdują dużo poglądów, z którymi się nie zgadzają.”

Główny autor DNR Nic Newman

---

Dalsze dane i analizy dotyczące wątków takich jak odrodzenie wiadomości przekazywanych przez e-mail oraz sposobów pozyskiwania przez użytkowników wiadomości dotyczących zmian klimatu znajdują się w pełnej wersji raportu dostępnej tutaj. Towarzyszą jej dodatkowe materiały takie jak interaktywne tabele i wykresy oraz pełen opis użytej metodologii badania.

---

 

Kryzys wywołany rozprzestrzenianiem się koronawirusa stawia nasz świat przed wyzwaniem bez precedensu. Zamykane są granice i coraz więcej rządów ogłasza stany zagrożenia. Europejskie Obserwatorium Dziennikarskie chce w tej sytuacji przyjrzeć się, w jaki sposób na bieżący kryzys odpowiedziały media – nie tylko w krajach cieszących się względnie wysokim poziomem wolności mediów, ale także tych gdzie wolność ta jest ograniczana.

Związana z nami sieć badaczy mediów, nie tylko z Europy, ale także z innych części świata, pozwoli nam na przedstawianie relacji z poszczególnych krajów, w ramach naszego projektu GLOBAL JOURNALISM OBSERVATORY. W tych trudnych czasach współpracujący z nami eksperci dostarczą wiarygodnych informacji, które mogą pomóc pracownikom mediów, obserwatorom branży oraz użytkownikom mediów zapoznać się z sytuacją w innych krajach. Dadzą im szansę obserwowania, jak kształtuje się tam debata publiczna i jak rozwija się sytuacja. Mamy nadzieję, że jednym z efektów tych działań będzie także zwrócenie uwagi na problem fałszywych informacji, szkodliwych stereotypów i błędnych założeń, wypaczających dyskusję na temat epidemii i związanego z nią kryzysu.

Dostępne analizy:

Włochy

Chiny

Iran

 

Zdjęcie: Pixabay http://credit-n.ru/zaymyi-next.html

 

Choć zmiany klimatyczne są dziś dość regularnie nazywane przez media na świecie „tematem definiującym nasze czasy”, wiele organizacji medialnych w Europie wciąż potrzebuje sformułować w jasny sposób swoją politykę redakcyjną w tym zakresie. Nowy raport Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego przynosi wiele dowodów na potwierdzenie tej tezy.

W szczególności nadawcy publiczni są często niezbyt skłonni do czynienia tutaj wyraźnych kroków, nie chcąc być opisywanymi jako media prowadzące jakąkolwiek kampanię w tym zakresie. Zwykle podkreślają bowiem, że informowanie o zmianach klimatu traktują tak samo jak informowanie o wszystkich innych zagadnieniach.

Wielu z nich zaznacza, że pewne fundamentalne kryteria redakcyjne – takie jak bezstronność, obiektywizm oraz interes publiczny – stosowane są tak samo do wszystkich tematów i zmiany klimatu nie są tutaj żadnym wyjątkiem.

Z kolei młodsze organizacje medialne w dużo większym zakresie zajmują się tym zagadnieniem i dużo częściej jasno wyrażają swoje opinie w tej materii.

Tym niemniej rok 2019 wydaje się być punktem zwrotnym, jeśli chodzi o podejście wielu organizacji medialnych do tematów związanych z klimatem. Europa doświadczyła najgorętszego roku w historii, a kumulacja ekstremalnych wydarzeń pogodowych na całym świecie przyczyniła się do stopniowego awansu tematu zmian klimatu w agendzie mediów.

Dla naszego Obserwatorium stało się to przyczynkiem do zbadania, w jaki sposób media na Starym Kontynencie zajmują się tematem zmian klimatycznych.

Sześciu partnerów EJO (z Czech, Niemiec, Włoch, Ukrainy, Wielkiej Brytanii i Polski)  wzięło udział w badaniu przyglądającym się temu, jak różne media –publiczne, inne media tradycyjne oraz media online – podejmują i opisują ten temat.

Generalne obserwacje są takie, że media europejskie w coraz większym stopniu akceptują powagę zagadnień klimatycznych i są przekonane o konieczności zapewnienia swoim odbiorcom pełnej informacji w tym zakresie. Aczkolwiek, nie jest to obserwacja odnosząca się w równym stopniu do mediów z różnych części kontynentu i organizacji medialnych różnego typu.

Inicjatywa Covering Climate Now

Jednym z mierników dających podstawową wiedzę na temat istotności zagadnień klimatycznych dla danego medium było członkostwo (lub jego brak) w mającym globalny zasięg porozumieniu Covering Climate Now (CCN), które wiosną 2019 roku zainicjowały Columbia Journalism Review oraz The Nation.

Celem CCN jest zwiększanie zarówno ilości jak i jakości informacji na temat zmian klimatu w mediach i tym samym zwiększanie świadomości publicznej w tym zakresie. Do listopada 2019 roku ponad 350 organizacji medialnych z całego świata dołączyło do tego grona, zobowiązując się do czynienia z tematu zmian klimatycznych stałego elementu swojej codziennej działalności.

Brytyjski dziennik Guardian, który już od lat traktuje zagadnienia klimatyczne jako priorytet, szybko włączył się w działania CCN jako jeden z wiodących partnerów. Także inne badane media w pozostałych pięciu krajach są częścią projektu CCN.

Jedynym medium publicznym z badanych przez nas krajów, które dołączyło do CCN, jest włoskie RAI. Jednak pomimo faktu, że media publiczne zasadniczo odrzucają kampanijny styl informowania o zmianach klimatu, nie chcąc tracić swojej reputacji bycia bezstronnymi, to większa część z nich ma świadomość wagi problemu i odpowiedzialności związanej z informowaniem swoich użytkowników o skali problemów i wyzwań związanych z tymi procesami.

Są także świadome wyzwania, jakim są zmieniające się zwyczaje związane z konsumpcją przekazów medialnych. Podczas gdy starsze pokolenie wciąż traktuje telewizję jako podstawowe źródło informacji, media publiczne mają problem z utrzymaniem młodszych użytkowników. W związku z powyższym czynią szereg wysiłków w celu dotarcia do tej grupy, której w największym stopniu dotyczą przecież te zagadnienia i która w największym stopniu się nimi przejmuje.

Wcześniejsze opracowania, takie jak praca Jamesa Paintera “Something Old, Something New: Digital Media and the Coverage of Climate Change” (2015), wskazywały na to, że nowsze media, które od początku działają tylko online – i których użytkownicy są zasadniczo dużo młodsi niż w przypadku mediów tradycyjnych – wdrożyły dużo więcej nowych rozwiązań stylistycznych, formatów i sposobów patrzenia na ten temat niż media tradycyjne.

Wyniki naszego badania wskazują na to, że nowsze media co prawda cały czas są bardziej zaawansowane jeśli chodzi o twórcze przedstawianie tematu oraz angażowanie swojej publiczności za pomocą mediów społecznościowych, jednak media tradycyjne odrobiły swoje zadanie domowe i nauczyły się od swoich rywali postępowania w tym zakresie.

Podział Wschód-Zachód

W badaniu zarysowuje się także pewna różnica w sposobie prezentowania zagadnień klimatycznych przez media w Europie Zachodniej i Środkowo-Wschodniej. Wynikać może to z faktu, że kraje takie jak Polska i Czechy w dalszym ciągu są mocno uzależnione od paliw kopalnych jako źródeł energii. Wielu Czechów i Polaków jest przekonanych, że ich gospodarki w dużo większym stopniu ucierpią na przejściu na odnawialne źródła energii, co może tłumaczyć fakt, że media o nastawieniu konserwatywnym w tych krajach w ograniczonym stopniu przedstawiają zmiany klimatu jako sytuację szczególnego znaczenia.

Dla mediów z krajów spoza UE temat jest jeszcze mniej istotny, zważywszy na to, że spora część ich odbiorców wciąż jest skoncentrowana raczej na radzeniu sobie z wyzwaniami życia codziennego. Dziennikarz ukraińskiej strony internetowej Ukrainska Pravda Zhyttia powiedział EJO, że wielu z jego czytelników myśli raczej o tym, czy będzie miało co położyć na stole i w związku z tym nie traktują zmian klimatu jako swojego podstawowego zmartwienia.

 

Czechy

Od wielu lat czeskie media były mocno podzielone w zakresie zainteresowania zagadnieniem zmian klimatu. Media mainstremowe kompletnie ignorowały temat zostawiając go dla bardziej alternatywnych, progresywnie zorientowanych wydawców, których publiczność składała się głównie z młodych profesjonalistów zamieszkujących duże miasta. Mimo to w 2019 roku ze względu na akumulację negatywnych zjawisk pogodowych, temat zmian klimatu przebił się do wszystkich mediów – bez względu na ich orientację polityczną lub światopoglądową.

Media mainstreamowe bez wytycznych

Zarówno redaktorzy Czeskiej Telewizji, czyli publicznego nadawcy, jak i konserwatywnego dziennika Hospodářské noviny, bardzo oględnie odpowiedzieli na pytania EJO dotyczące wytycznych redakcyjnych w zakresie informowania o zmianach klimatu. Pomimo że redakcje te dość poważnie traktują temat zmian klimatu i informują o nim, to jednak nie mają żadnej polityki redakcyjnej w tym zakresie. Podkreślają, że stosują dokładnie te same wytyczne dotyczące bezstronności, obiektywizmu oraz interesu publicznego, jak w przypadku innych zagadnień. Jeden z redaktorów Czeskiej Telewizji nie był nawet świadom istnienia inicjatywy Covering Climate Now, a redaktor z Hospodářské noviny nie odpowiedział na to pytanie.

Redaktorzy należących do publicznego nadawcy stacji radiowych Radiožurnál (główne radio informacyjne) oraz Plus (główny kanał publicystyczny) także nie odpowiedzieli na pytania EJO. Erik Tabery, redaktor naczelny opiniotwórczego magazynu Respekt również niechętnie ujawnił jakiekolwiek informacje. Pomimo że Respekt był jednym z pierwszych mediów w Czechach, które w ogóle podjęły zagadnienie klimatu jeszcze w latach 90., dziś, podobnie jak inne mainstreamowe tytuły, woli zachowywać daleko idącą neutralność w temacie oraz unikać zaangażowania.

Media internetowe: przyszłość jest teraz

W przeciwieństwie do wydawców mediów mainstreamowych, wydawcy mniejszych, alternatywnych tytułów z chęcią podzielili się z nami informacjami o swojej polityce redakcyjnej w zakresie informowania o zmianach klimatu. Jakub Patočka, redaktor naczelny lewicującego portalu Deník Referendum, powiedział EJO, że polityka redakcyjna dotycząca zmian klimatu została stworzona na samym początku istnienia portalu w 2009 roku. Jedno z głównych jej założeń mówi, że „nie udzielamy naszych łam głosom relatywizującym zagrożenie oraz zaprzeczających mu”.

Pomimo że Deník Referendum jest jak dotąd jedynym medium, które dołączyło do inicjatywy Covering Climate Now, inny lewicujący portal A2larm, traktuje ten temat równie poważnie. A2larm regularnie informuje na temat zmian klimatu w cyklu „Budoucnost je teď” [Przyszłość jest teraz]. Jak powiedział nam Jan Bělíček, redaktor naczelny pisma, zamiast określenia „zmiany klimatu” redakcja konsekwentnie używa określenia „kryzys klimatyczny”, ponieważ ich zdaniem lepiej oddaje to powagę sytuacji.

Zarówno Deník Referendum, jak i A2larm podkreślają, że ich misja polega na przeciwstawianiu się mediom mainstreamowym, które ignorują temat zmiany klimatu głównie ze względu na sprzeczność z interesem ich potężnych właścicieli.

 

Niemcy

ARD: To nasze obowiązki wynikające z misji

Podobnie jak inne media publiczne poddane analizie, niemiecki nadawca ARD także nie dysponuje żadną polityką redakcyjną dotyczącą informowania na temat zmian klimatu. Mimo to poświęca sporo czasu antenowego na poruszanie tego zagadnienia, a jak wynika z wytycznych dotyczących priorytetów stacji na rok 2019/2020  flagowy program naukowy stacji „W wie Wissen“ ma koncentrować się na najważniejszych wyzwaniach współczesnego świata, m.in. takich jak zmiany klimatu.

Jak wynika z wypowiedzi redaktora naczelnego ARD, Rainalda Beckera, nadawca wykorzystuje wiele formatów, m.in. programy newsowe, dokumenty, programy polityczne, do poruszania zagadnień związanych ze zmianami klimatu. Jak twierdzi „informowanie o zmianach klimatu jest częścią misji publicznej ARD i podejmujemy te tematy bardzo dogłębnie”. Mimo to nie widzi potrzeby dołączania do inicjatywy Covering Climate Now. Jego zdaniem największym wyzwaniem dla dziennikarzy jest podejmowanie tematu z wielu różnych perspektyw, aby pokazywać całe spektrum wpływu jaki zmiany klimatu mają na nasze funkcjonowanie.

Der Spiegel: To nie tylko temat naukowy

Der Spiegel, najpopularniejszy niemiecki tygodnik opinii oraz portal internetowy, także nie ma żadnej specjalnej polityki redakcyjnej dotyczącej informowania o zmianach klimatu. Mimo to, jak twierdzi Kurt Stukenberg, zastępca dyrektora działu naukowego, redaktorzy magazynu coraz częściej świadomie używają określenia „kryzys klimatyczny”, a nie „zmiany klimatyczne”.

Pomimo że relacje Der Spiegel są związane głównie z tzw. wydarzeniówką, Stukenberg czuwa nad tym, by temat był cały czas na agendzie. I to nie tylko w zakresie informowania o kolejnych rekordach temperaturowych, lecz bardziej w zakresie tłumaczenia wpływu zmian klimatu na wszystkie obszary naszego życia. „Zmiany klimatu to nie tylko temat naukowy. To także temat polityczny, społeczny, ekonomiczny oraz kulturowy. Tylu dziedzin życia dotyka to, co dzieje się z klimatem”, powiedział EJO.

We wrześniu 2019 r. Der Spiegel objął patronatem działalność inicjatywy Covering Climate Now i przez tydzień publikował obszerne artykuły dotyczące zmian klimatu, jako merytoryczny wstęp do Szczytu Klimatycznego ONZ w Nowym Jorku.

Süddeutsche Zeitung: Trzeba szukać rozwiązań

Informując o zmianach klimatu Süddeutsche Zeitung, jeden z największych niemieckich dzienników, także nie działa w oparciu o konkretną politykę redakcyjną. Jak tłumaczy Vivien Timmler, redaktorka, która na co dzień w redakcji biznesowej zajmuje się tematami związanymi ze zrównoważonym rozwojem, informowaniem o zmianach klimatu rządzą te same reguły redakcyjne, które stosowane są do każdego innego tematu. Podobnie jak w przypadku Der Spiegel, relacje na temat zmian klimatu publikowane przez Süddeutsche Zeitung także oparte są na bieżących wydarzeniach. Mimo to w połowie 2019 roku gazeta wypuściła dwa wydania specjalne dotyczące kryzysu klimatycznego, a każdy z nich zawierał od 10 do 20 artykułów.

„Zainteresowanie czytelników tymi zagadnieniami oraz pozyskanie ich niegasnącej uwagi jest niejakim wyzwaniem”, powiedziała Timmler w rozmowie z EJO. „Dużej sprawności wymaga pogłębione dotykanie tych niezwykle skomplikowanych zagadnień w taki sposób, by nie upraszczać, a jednocześnie nie odstraszać czytelników, którzy jeszcze nie są wystarczająco poinformowani”. Dodała także, że wyzwaniem jest przekazywać mniej optymistyczne prognozy naukowe, a jednocześnie przekonywać, że wciąż nie jest za późno, by działać. „To przenosi nas w sferę konstruktywnego dziennikarstwa oraz wymaga podejścia nastawionego na poszukiwanie rozwiązań – unikanie moralizowania, lecz jednocześnie stosowanie tonu,  na który czytelnicy będą chcieli zareagować”.

 

Włochy

Rai Radio 3: Zmiany klimatu to priorytet

We Włoszech, Rai plus – główny kanał telewizyjny należący do publicznego nadawcy oraz dwie publiczne stacje radiowe – Radio 1 i Radio 3, przystąpiły do inicjatywy Covering Climate Now. Tematy związane ze zmianami klimatu są szczególnie istotne dla radiowej 3, która poświęcona jest kulturze i nauce.

Jak powiedziała EJO Rossella Panarese, redaktorka oraz prowadząca codzienny program naukowy w tej stacji Radio3 Scienza: „Uważamy, że bardzo ważnym jest przekazywanie zarówno twardych danych oraz aktualnej wiedzy na temat zmian klimatu, jak i poruszanie wątków społecznych i kulturalnych z tym związanych”.

Pomimo że Radio 3 skupia się głównie na informowaniu o najnowszych ustaleniach naukowych dotyczących zmian klimatu, to nie odcina się od udzielania praktycznych porad słuchaczom. W programach często można posłuchać o tym, jak ludzie mogą modyfikować swoje zachowania, by wesprzeć środowisko. To dotyczy zarówno wyborów konsumenckich, procesów produkcyjnych, jak i wpływu podróżowania oraz turystyki na stan klimatu.

W rozmowie z EJO redaktor Panarese podkreśliła, że także we Włoszech widoczny jest tzw. efekt Grety, czyli pobudzenie zaangażowania młodych ludzi w sprawy klimatu za sprawą działalności młodej szwedzkiej aktywistki klimatycznej Grety Thunberg. Zaangażowanie młodych Włochów jest ważnym tematem dla Radio3 Scienza.

Panarese podkreśliła także, że od nadawców często oczekuje się, że rozbieżne opinie dotyczące zagadnień naukowych będą relacjonowane tak samo jak odmienne opinie dotyczące polityki czy sportu, a tymczasem nie ma możliwości zrównywania ich pod względem znaczenia. „Takie oczekiwanie to wyraz utraty zaufania do nauki” – mówi.

Corriere della Sera: Najważniejsze są wydarzenia

Jeśli chodzi o stanowisko Corriere della Sera, najstarszego włoskiego dziennika, EJO rozmawiało z Paolo Virtuanim, dziennikarzem specjalizującym się w tematach związanych ze zmianami klimatu oraz relacjonującym je dla tego dziennika od ponad 20 lat. Przyznał on, że wydawca nie dysponuje specjalną polityką redakcyjną w tym zakresie, ale relacjonowaniu zmian klimatu przyświeca ta sama idea co w przypadku relacjonowania każdego innego wydarzenia: „informujemy o wydarzeniach nie na podstawie wstępnych założeń, lecz ich newsowego znaczenia”.

Mimo to tematy związane ze zmianami klimatu bardzo często trafiają na pierwszą stronę dziennika, a zapoczątkowany przez Gretę Thunberg ruch Piątki dla Klimatu „zdecydowanie wzmógł zainteresowanie tematami środowiskowymi”. Dodał, że reakcje czytelników na podejście dziennika do zagadnień zmiany klimatu są bardzo pozytywne. „Czytelnicy bardzo się tym interesują, a artykuły dotyczące zmian klimatu są jednymi z częściej czytanych w internecie”.

Włoskie „Vice”: To nie tylko kwestia środowiskowa

Włoska edycja internetowego magazynu lifestylowego Vice poświęca zagadnieniom zmiany klimatu dość sporo miejsca na swoich łamach, szczególnie w sekcji nauka i technologia. Niedawno uruchomiona została także poświęcona zagadnieniom zmian klimatu sekcja specjalna.

Jak mówi w rozmowie z EJO Giulia Trincardi, redaktorka Vice Italy, „od kilku lat polityka redakcyjna Vice w zakresie relacjonowania zmian klimatu ogniskuje się wokół bieżącego informowania o istotnych dla opinii międzynarodowej badaniach naukowych dotyczących zmian klimatu, przeprowadzania wywiadów z naukowcami zajmującymi się tematem oraz analizowania specyficznie włoskich wątków związanych z tematem”.

Relacjonowanie zmian klimatycznych przez Vice Italy w ostatnich czasach wzbogaciło się o projekty multimedialne m.in. dokument wideo pokazujący wpływ zmian klimatu na Wenecję oraz uruchomienie grupy na Facebooku, na której użytkownicy mogą dyskutować o zmianach klimatu z dziennikarzami. Trincardi podkreśla, że redakcja Vice Italy postrzega zmiany klimatyczne „nie tylko jako problem środowiskowy, lecz także polityczny oraz społeczny”.

Podobnie jak inne edycje magazynu Vice na świecie, także Vice Italy dołączył do inicjatywy Covering Climate Now. W zgodzie z tym zobowiązaniem redakcje tworzą specjalne poświęcone zagadnieniom zmian klimatu treści, które są tłumaczone na inne języki oraz rozpowszechniane w innych krajach.

 

Polska

Telewizja Polska i Polskie Radio: bez odpowiedzi

Badacze EJO zwrócili się z pytaniami dotyczącymi polityki redakcyjnej w zakresie relacjonowania zagadnień związanych ze zmianami klimatu do polskich nadawców publicznych – zarówno Telewizji Polskiej (TVP), jak i Polskiego Radia (PR). Niestety, w obu przypadkach nie uzyskali żadnych odpowiedzi. Media publiczne traktują temat zmian klimatu z wielką ostrożnością graniczącą z negacjonizmem. Ze względu na niewielki poziom pluralizmu opinii na antenach publicznego nadawcy, temat zmian klimatu ujmowany jest w zgodzie z linią polityczną obozu rządzącego, a więc w tonie uspokajającym oraz broniącym status quo.

Inaczej było w przypadku największych mediów prywatnych. Zarówno Agora, czyli wydawca Gazety Wyborczej, jak i Onet, wydawca jednego z największych portali horyzontalnych w Polsce, który miesięcznie odwiedzany jest przez ok. 12 mln użytkowników, byli gotowi odpowiedzieć na pytania badaczy.

Gazeta Wyborcza: to dla nas priorytet

Jak w rozmowie z EJO ujawnił Michał Olszewski, redaktor naczelny nowoutworzonej sekcji „Gazeta na zielono” w Gazecie Wyborczej, zmiany klimatu to jeden z najważniejszych tematów, jakie dziennik kiedykolwiek relacjonował, i dlatego wydawcy zdecydowali się dać temu zagadnieniu tak dużo miejsca na swoich łamach.

Podobnie jak w przypadku brytyjskiego dziennika The Guardian, z którym Gazeta Wyborcza niejednokrotnie już współpracowała przy międzynarodowych projektach dziennikarskich, wydawcy dziennika nie wahali się ani chwili, by przyłączyć się do inicjatywy Covering Climate Now. Redaktorzy dziennika zdecydowali też o konsekwentnym używaniu pojęcia „kryzys klimatyczny” zamiast „zmiany klimatu”, by w swoich tekstach oddawać powagę sytuacji.

Internetowe wydanie Gazety Wyborczej doczekało się uruchomienia sekcji specjalnej „Wyborcza na zielono”, która dedykowana jest w całości zagadnieniom klimatycznym i środowiskowym. Temat ujmowany jest zarówno w perspektywie lokalnej, jak i globalnej, z punktu widzenia konsekwencji przyrodniczych, ekonomicznych, społecznych oraz politycznych. Wiele tekstów poświęconych jest szukaniu rozwiązań oraz niezbędnych modyfikacji funkcjonowania systemów gospodarczych celem zminimalizowania ryzyk związanych z globalnym ociepleniem. Aby trafiać do wyobraźni swoich czytelników, Gazeta Wyborcza stosuje też wiele nowatorskich sposobów opowiadania oraz interaktywnych narzędzi.

Onet: Skupiamy się na dowodach naukowych

Portal Onet traktuje zagadnienia zmian klimatu równie poważnie jak Gazeta Wyborcza, ale nie przyjął aż tak kampanijnego stylu relacjonowania tych zagadnień. Piotr Kozanecki, dyrektor działu informacyjnego Onetu podkreśla, że kształtując linię redakcyjną wobec tematu zmian klimatu redakcja bierze pod uwagę oczekiwania czytelników oraz bieżące wydarzenia na świecie.

Choć jak dodaje, redakcja często bierze na siebie także przekonywanie czytelników co do istotności czynników wpływających na zmiany klimatu, pomimo że nie zawsze bywa to dobrze odbierane. Onet nie dołączył do inicjatywy CCN.

Kozanecki podkreśla, że podstawową wytyczną w zakresie relacjonowania tematów związanych ze zmianami klimatu jest trzymanie się dowodów naukowych oraz unikanie relacjonowania paranaukowych oraz pseudonaukowych opinii. W listopadzie, we współpracy z firmą Airly produkującą czujniki do mierzenia jakości powietrza Onet uruchomił projekt „Oddychaj Polsko”, którego celem jest zwiększanie świadomości na temat problemu ogromnego zanieczyszczenia powietrza w kraju.

 

Ukraina

Ukraińskie media nie poświęcają zbyt wiele uwagi tematom związanym ze zmianami klimatu. Jeśli pojawiają się jakieś materiały, najczęściej odnoszą się tylko do bieżących wydarzeń (np. przemowa Grety Thunberg podczas szczytu klimatycznego ONZ w Nowym Jorku), ale nie zawierają pogłębionej analizy zagadnień klimatycznych.

Ukraiński partner EJO zwrócił się z pytaniami do trzech wydawców – UA:PBC czyli telewizji publicznej, wydawcy tygodnika Ukrainskyi Tyzhden oraz portalu Ukrainska Pravda Zhyttia – o ich politykę redakcyjną względem zagadnienia zmian klimatu.

UA:PBC: Brak dostępu do ekspertyz

Okazuje się, że publiczny nadawca na Ukrainie nie ma żadnej określonej polityki redakcyjnej dotyczącej relacjonowania tematów klimatycznych. Jak mówi Mariya Frey, główna producentka UA:PBC, pomimo że dziennikarze niejednokrotnie relacjonowali te tematy, brak dostępu do osób, które mają rzetelną i pogłębioną wiedzę na ten temat, uniemożliwia stacji tworzenie bardziej pogłębionych materiałów. To jej zdaniem jedna z głównych przyczyn, dlaczego tak niewiele czasu antenowego poświęca się zmianom klimatu.

Ukrainskyi Tyzhden: Chcemy unikać wszelkich mód 

Jak w rozmowie z EJO powiedział Dmytro Krapyvenko, redaktor naczelny tygodnika, wiele wydań zostało już poświęconych zagadnieniom zmian klimatu oraz ich związku z problemami Ukrainy. Podkreślił, że celem pisma jest unikanie wszelkich mód oraz powtarzania narracji mainstreamowych mediów. Redakcja tygodnika stara się samodzielnie analizować problemy oraz odkrywać różne punkty widzenia. „Naszym celem jest tworzenie trendów, a nie podążanie za nimi”.

Krapyvenko dodał też, że wobec kwestii zmian klimatu preferuje podejście „trzeźwe” oraz „obiektywne”, do czego inspiracją jest sposób relacjonowania tych zagadnień prezentowany przez konserwatywny niemiecki dziennik Die Welt, z którego zresztą pochodzi wiele tekstów publikowanych na łamach Ukrainskyi Tyzhden. Jego zdaniem wydawcy medialni powinni unikać skrajnych podejść do tematu zmian klimatu – zarówno alarmistycznych, jak i tych, które negują skalę i powagę problemu. „Zagadnienia zmiany klimatu powinny być traktowane uważnie – tak, żeby unikać nadmiernych uproszczeń oraz generalizacji”.

Ukrainska Pravda Zhyttia: Mało oryginalnych treści

Jak ujawniła Iryna Andreytsiv, dziennikarka portalu, w zakresie tematów związanych z globalnym ociepleniem oraz zmianami klimatu, portal polega głównie na publikacji cudzych treści – omawianiu treści z zagranicznych mediów oraz tłumaczeń artykułów. Dzieje się tak dlatego, że redakcja nie dysponuje wystarczającymi zasobami, by zlecać tworzenie własnych treści, a także brakuje dziennikarzy, którzy mieliby specjalistyczną wiedzę w tych tematach. Takie decyzje są także podyktowane małym zainteresowaniem czytelników tymi zagadnieniami. Zdaniem Andreytsiv to wynika z tego, że wielu czytelników zatroskanych jest o bardziej prozaiczne sprawy takie jak swój byt ekonomiczny. „Jeśli komuś brakuje na jedzenie, to trudno przekonać go do tego, by przejmował się zmianami klimatu. Żeby takie tematy naprawdę do człowieka trafiały, trzeba umieć pokazać związek między zmianami klimatu a jego podstawowymi potrzebami”.

 

Wielka Brytania

BBC: Uszczegółowione wytyczne

Brytyjski nadawca publiczny, BBC, w ciągu ostatniego roku podjął wyraźne wysiłki, aby nadać zagadnieniom zmian klimatu odpowiedniego znaczenia, podejmować temat z wielu różnych perspektyw oraz oferować publiczności praktyczne porady dotyczące tego, jak najdrobniejsze wybory związane ze stylem życia mogą czynić prawdziwą różnicę.

Wcześniej zdarzało się, że czas antenowy był oddawany osobom, które prezentowały poglądy negacjonistyczne, a wypowiadane przez nich opinie nie były wystarczająco wyraźne kontrowane przez prowadzących, w związku z czym widz mógł nie dowiedzieć się, że są one niezgodne z konsensusem naukowym.

Po tym jak po jednym z takich epizodów stacja otrzymała upomnienie od urzędu regulacji mediów (Ofcom), we wrześniu 2018 roku dyrektor działu informacji oraz aktualności w BBC skierował do wszystkich pracowników dyrektywę dotyczącą polityki redakcyjnej, która zaktualizowała stanowisko BBC dotyczące bezstronności oraz ostrzegała przed „fałszywym równoważeniem opinii” dotyczących zmian klimatu.

BBC niestety nie odpowiedziało EJO na pytania dotyczące m.in. tego, czy aktualizacja tych wytycznych spowodowała znaczną zmianę podejścia do relacjonowania tematów związanych ze zmianą klimatu.

Należy jednak podkreślić, że w 2019 roku zarówno w kanałach telewizyjnych BBC, jak i w portalach internetowych, można było znaleźć dużo dobrej jakości materiałów dotyczących zmian klimatu, w których nie były prezentowane poglądy negacjonistów klimatycznych. Co więcej w jednej z najważniejszych audycji dotyczącej zmian klimatu, prowadzonym przez Davida Attenborough dokumencie „Climate Change: The Facts”, dziennikarz wyraźnie podkreślał powagę sytuacji.

W styczniu 2020 roku stacja zapowiedziała także produkcję specjalnej serii tematycznej poświęconej zmianom klimatu pt. „Our Planet Matters”.

The Guardian: kampania na rzecz klimatu

Lewicujący dziennik The Guardian od dawna i konsekwentnie zajmuje wyraźne stanowisko w sprawie zmian klimatu.

Jak wynika ze słów Damiana Carringtona, redaktora specjalizującego się w zmianie klimatu cytowanego w pracy Jamesa Paintera „Poles Apart: The international reporting of climate scepticism”, prawdziwa zmiana dotycząca relacjonowania zmian klimatu przez Guardian dokonała się w 2008 roku. To właśnie wtedy rozszerzony został dział zajmujący się klimatem oraz podjęta została decyzja o niespychaniu tych materiałów do osobnej sekcji, lecz publikowania ich we wszystkich działach dziennika celem podkreślania znaczenia tych tematów oraz pokazywania szerszego obrazu sytuacji.

Tuż po powstaniu inicjatywy Covering Climate Now gazeta ogłosiła aktualizację wytycznych redakcyjnych w zakresie słownictwa oraz tonu wypowiedzi oraz zarekomendowała dziennikarzom używanie „sformułowań, które bardziej adekwatnie obrazują kryzys środowiskowy, przed którym stoi świat”. Dokument ten stwierdzał, że takie sformułowania jak „kryzys klimatyczny”, „zapaść klimatyczna” lepiej oddają charakter sytuacji niż „zmiany klimatu”. Jak tłumaczyła redaktorka naczelna Katharine Viner, „takie frazy jak zmiana klimatu wydają się być zbyt pasywne i łagodne wobec katastrofy, przed którą stoimy”.

Niedługo potem Guardian ogłosił także zmiany w zakresie wytycznych co do publikowania zdjęć obrazujących kryzys klimatyczny. Fotoedytorka Fiona Shields zasięgnęła opinii organizacji badawczej Climate Visuals, która ustaliła, że zdjęcia ludzi dotkniętych kryzysem klimatycznym w bardziej bezpośredni sposób komunikują zagadnienia, o których mowa, niż np. fotografie niedźwiedzi pływających na topiącym się lodzie.

Vice UK: Absolutny priorytet

Jako medium internetowe, kierowane głównie do młodszych odbiorców, Vice UK poświęca wiele uwagi tematom środowiskowym. Ponieważ spółka-matka, Vice Media Group, definiuje swoją rolę jako bycie „przewodnikiem w niepewnym świecie”, to we wrześniu 2019 roku  Katie Drummond, wiceprezeska Vice Digital, zadeklarowała, że relacjonowanie zagadnień środowiskowych jest jednym z głównych elementów misji sektora.

Cała firma Vice Media dołączyła do inicjatywy CCN, a dodatkowo Vice UK, podobnie jak i Vice Italy, ogłosiły, że relacjonowanie zmian klimatu jest dla nich kwestią priorytetową. Jednym z naczelnych haseł prowadzonej przez nich kampanii jest hasło „Ocalmy siebie”, pod którym regularnie publikowane są artykuły przypominające czytelnikom o tym, jakie działania mogą podejmować, by przeciwdziałać zagrożeniu.

Jak w rozmowie z EJO stwierdził Jamie Clifton, redaktor naczelny Vice UK, dołączenie do inicjatywy CCN było dla redakcji bardzo naturalnym krokiem. „Stan środowiska to coś, o co bardzo się troszczymy i w związku z tym podjęliśmy decyzję, żeby jeszcze więcej miejsca poświęcać tym tematom, pomimo że od zawsze były one dla nas priorytetowe”.

Podobnie jak inne wydania Vice, także i Vice UK przykłada dużą wagę do wizualnych środków komunikacji (takich jak wideo oraz zdjęcia), docierania do czytelników za pomocą mediów społecznościowych oraz ciągłego angażowania ich w dyskusje.

Vice UK czasami korzysta też z treści przygotowanych przez inne wersje językowe Vice. Przykładem może być tekst o wpływie używania internetu na środowisko “Which of Your Favourite Apps and Websites Are the Worst for the Environment”, który pochodził z wersji włoskiej.

O projekcie

Projekt „Czy europejskie media traktują zmiany klimatu wystarczająco poważnie” – to realizowane przez sześciu partnerów Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego badanie mediów mające na celu analizę sposobu traktowania tematów związanych z kryzysem klimatycznym przez wiodące europejskie media.

Metodologia

Badanie zostało przeprowadzone przez sześć europejskich uniwersytetów lub instytutów badawczych. Badacze brali pod uwagę trzy różne wydawnictwa medialne z każdego kraju, najczęściej był to nadawca publiczny, prasa papierowa oraz medium internetowe. W sytuacjach, gdy dana redakcja nie dysponowała żadnym dokumentem streszczającym wytyczne redakcyjne dotyczące relacjonowania zmian klimatu, badacz przeprowadzał wywiad z doświadczonym członkiem zespołu na temat praktyki redakcyjnej w tym zakresie. Rozmówcy byli proszeni także o wskazanie największych wyzwań związanych z relacjonowaniem zmian klimatu.

Autorka tekstu

Paula Kennedy, redaktorka strony EJO w języku angielskim, Reuters Institute for the Study of Journalism, University of Oxford

Uczestnicy badania

Miloš Hroch i Sandra Štefaniková, Uniwerstet Karola w Pradze, EJO Czechy

Tina Bettels-Schwabbauer, Erich-Brost-Institut TU Dortmund, EJO Niemcy

Philip Di Salvo i Antonio Nucci, Università della Svizzera italiana, Lugano, wersja EJO w języku włoskim

Adam Szynol i Michał Kuś, Uniwersytet Wrocławski, EJO Polska

Halyna Budivska, National University of “Kyiv-Mohyla Academy” w Kijowie, EJO Ukraina

 

Podziękowania za cenne uwagi i sugestie: Richard Black, Scott Brennen, James Painter, Mike Schäfer i Meera Selva.

Tłumaczenie oraz redakcja polskiej wersji raportu: Paulina Pacuła

Główne zdjęcie: Kangaroo Island bushfire, Australia / robdownunder / Flickr / Licencja CC BY-NC-ND 2.0

Pozostałe zdjęcia: zrzuty ekranu z Facebooka (Vice Italy) oraz stron internetowych BBC, Guardian, A2larm, ARD i Onet http://credit-n.ru/zaymyi-next.html

Media w całej Europie w ostatnim dniu obecności Wielkiej Brytanii w Unii Europejskiej, czyli 31 stycznia, zastanawiały się nad tym, co odejście tego kraju oznacza dla ich własnych państw i dla całej UE. Zespół EJO postanowił przyjrzeć się bliżej sposobowi opisywania tej kwestii w kilku wybranych krajach.

Jak nietrudno się domyślać, dużo mówiono w tym dniu o wątpliwościach dotyczących odejścia Wielkiej Brytanii oraz kwestiach związanych z porozumieniem handlowym, które powinno być zawarte do końca okresu przejściowego, czyli do 31 grudnia 2020 roku.

Nastroje prasy europejskiej były raczej minorowe, choć było też kilku komentatorów, którzy prezentowali nieco bardziej optymistyczną wizję wydarzeń. Sugerowali oni, że nauczka, jaką jest Brexit, jest okazją do odrobienia lekcji tego, co robić, by w długim okresie wzmacniać zjednoczoną Europę.

Pojawiały się też elementy humorystyczne, przede wszystkim w niemieckim dzienniku Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), który przedstawił listę typowo brytyjskich rzeczy, za którymi będą tęsknić inni Europejczycy.

Siedmiu partnerów EJO wzięło udział w badaniu, przyglądając się gazetom codziennym oraz serwisom informacyjnym online o różnych sympatiach politycznych i analizując ich publikacje dotyczące Brexitu w ciągu dwóch dni – 31 stycznia i 1 lutego.

W kolejnych częściach tekstu pojawiają się linki do newsowych stron internetowych oraz wersji online dzienników papierowych. Należy zwrócić uwagę na to, że wersje drukowane i online artykułów z gazet mają często różne tytuły. Zdarza się też niejednokrotnie, że wersje papierowe pojawiają się dzień później niż  wersje online.

Wielka Brytania

Sposób w jaki Brexit podzielił brytyjskie społeczeństwo na dwa obozy świetnie ilustrują okładki dwóch dzienników, Guardiana i Daily Mail, z 31 stycznia. Obie okładki zawierały zdjęcia białych klifów w Dover, często traktowanych jako symboliczna ochrona przeciw inwazji najeźdźców z kontynentalnej Europy. Tym niemniej, obraz ten potraktowany został przez obie redakcje w zupełnie inny sposób.

Lewicowy Guardian, przeciwny Brexitowi od samego początku, przeciwstawił rozmazanemu obrazowi klifów przepraszający tytuł „Mała wyspa” (Small island), opisując wyjście Wielkiej Brytanii z Unii jako „największe ryzyko w tym pokoleniu” i podkreślając widok samotnej flagi Union Jack powiewającej na plaży. Konserwatywny tabloid Daily Mail, przez długi czas namawiający do opuszczenia UE, wytłuścił tytuł „Nowy początek dla Brytanii” (A New Dawn For Britain) nad wyraźnym obrazem klifów, z kolorami flagi Union Jack zajmującymi większą część obrazu nieba.

Konserwatywny Daily Telegraph, który również opowiadał się za Brexitem, użył nieco mniej uderzającej i przyciągającej wzrok okładki. Ich tytuł był cytatem z wystąpienia premiera Borisa Johnsona na dzień Brexitu – „To nie koniec, tylko początek”. Okładkę ilustrowało zdjęcie samego Johnsona.

Wszystkie trzy gazety przeznaczyły tego dnia bardzo dużo miejsca na opisywanie tematu Brexitu. Ton tekstów Guardiana był zwykle pełen rezygnacji i podniosły, podczas gdy w przypadku Telegraph i Daily Mail raczej podnoszący na duchu i triumfujący (na przykład komentarz lidera Brexit Party Nigela Farage’a w Telegraph czy kontrowersyjnego prawicowego felietonisty Richarda Littlejohna w Daily Mail).

1 lutego wszystkie trzy gazety komentowały Brexit raczej w tym samym tonie co poprzedniego dnia.

Guardian przedstawił na pierwszej stronie komentarz redakcyjny napisany przez stałego felietonistę Jonathana Freedlanda pod tytułem „Dzień, w którym powiedzieliśmy ‘Do widzenia’” (The day we said goodbye). To wydanie dziennika zawierało również specjalny dodatek składający się z 27 listów z Europy, pożegnalnych wiadomości od znanych osób z krajów UE (“27 letters from Europe” – fond farewell notes from cultural figures from across the EU”).

Telegraph również zawierał specjalny dodatek, pod tytułem „Brexit: i co dalej?” (Brexit: what next?). Większość tekstów w nim zawartych kończyła się konkluzją, że Wielką Brytanię czeka świetlana przyszłość poza Unią.

Daily Mail skoncentrował się na obrazach ze świętowania zwolenników wyjścia z Unii w dniu poprzednim. Na pierwszej stronie pojawił się tytuł „GODZINA ZERO. Zegar na Downing St pokazuje moment, w którym opuszczamy UE na dobre” (ZERO HOUR / Downing St countdown clock shows moment we left the EU for good). W środku gazety przedstawiono na ośmiu stronach kalendarium wydarzeń prowadzących do Brexitu.

Polska

W Polsce przeanalizowane zostały publikacje trzech gazet: Gazety Wyborczej, Rzeczpospolitej oraz Faktu.

Zarówno Wyborcza, jak i Rzeczpospolita poświęciły tematowi dużo miejsca, przede wszystkim 31 stycznia, kiedy to oba tytuły na pierwszych stronach opisywały dzień wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii. Wyborcza opublikowała tekst Adama Michnika „Brexit – lekcja dla Polski”.  Rzeczpospolita opublikowała natomiast tekst redakcyjny zatytułowany „Porzucona Europa”. Oba tytuły były raczej negatywnie nastawione do faktu Brexitu, zarówno w zakresie wpływu tego faktu na Polskę, jak i całą Europę.

Dodatkowo, oprócz okładki, obie gazety przeznaczyły w piątek  kolejnych kilka stron na artykuły opisujące różne aspekty wyjścia Wielkiej Brytanii z UE. Gazeta Wyborcza potraktowała to jako „Temat dnia”, natomiast Rzeczpospolita dodała na tych stronach specjalny nagłówek będący kombinacją brytyjskiej i unijnej flagi.

31 stycznia oba tytuły opisywały wydarzenia w Brukseli i w Wielkiej Brytanii, dostarczając szeregu informacji kontekstowych (typu historyczny opis relacji Wielkiej Brytanii i UE czy kalendarium wydarzeń związanych z Brexitem od 2016 roku). Gazeta Wyborcza skoncentrowała się nieco bardziej na aspektach politycznych, zaś Rzeczpospolita na ekonomicznych konsekwencjach Brexitu.

1 lutego obie gazety zaprezentowały nieco więcej komentarzy. Gazeta Wyborcza opublikowała teksty brytyjskiego historyka Timothy’ego Garton Asha, zaś Rzeczpospolita komentarze irlandzkiego premiera Leo Varadkara i ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Dominica Raaba. Gazeta Wyborcza opublikowała także wywiad z byłym premierem Wielkiej Brytanii Tonym Blairem.

Fakt poświęcił Brexitowi zdecydowanie mniej uwagi. 31 stycznia opublikował tylko jeden artykuł na stronie 5 edycji papierowej, opisujący potencjalne skutki Brexitu dla obywateli Polski, pod tytułem „Czy zaszkodzi ci Brexit?”. 1 lutego opublikowany został wywiad z ministrem rolnictwa zatytułowany „Polscy rolnicy stracą na Brexicie” (ponownie na stronie 5, tyle że z zapowiedzią na stronie pierwszej).

Czechy

W czeskich mediach dzień Brexitu na krótko odwrócił uwagę od koronawirusa, czyli tematu, który zdominował medialną agendę. Wyjście Brytanii z Unii Europejskiej nie zyskało tak wielkiego nasycenia relacjami jak miało to miejsce w 2016 roku, gdy ogłoszono szokujące wyniki referendum w sprawie Brexitu. Niemniej, był to temat widoczny w większości mediów. Kilka gazet zaprezentowało na pierwszych stronach sceny z londyńskich uroczystości, a tabloid Blesk na swojej internetowej stronie zamieścił ponad 100 takich zdjęć.

Podobnie jak w przypadku referendum, ton relacji w większości był negatywny, wiele redakcji wyrażało obawy związane z wpływem, jaki Brexit wywrze na Wielką Brytanię, Czechy i resztę Unii. Niemniej, niektóre media mówiły o tym w uderzająco pozytywnym tonie, przywołując słowa Borisa Johnsona, skierowane w dniu Brexitu do narodu, w szczególności hasło: „To nie koniec, lecz początek”.

Czeskie gazety skupiły się w większości na poinformowaniu czytelników o szczegółach umowy pomiędzy Wielką Brytanią i Unią, często wskazując na to, że wyjście Brytyjczyków z UE nie będzie całkowite aż do zakończenia okresu przejściowego, czyli 31 grudnia. Media w Czechach rozwodziły się także sporo na temat sytuacji ich obywateli przebywających w Wielkiej Brytaniii oraz tego, jakie będą przyszłe relacje handlowe między oboma krajami.

Centro-prawicowy dziennik Lidove Noviny porównał wyjście Brytanii z Unii do podziału Czechosłowacji w 19992 roku. Gazeta zaznaczyła, że oba wydarzenia zakończyły okres kłótni, ale ostatecznie Czechy i Słowacja zeszły się ponownie w trakcie przyłączenia się do Unii Europejskiej.

Niemcy

Dwa prestiżowe niemieckie dzienniki, monachijski  Süddeutsche Zeitung (SZ; centro-lewicowy) i Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ; konserwatywny) szeroko komentowały „Dzień Brexitu”, wysuwając te informacje na czołówki i na strony z hasłem „temat dnia”, podobnie jak w sekcjach politycznych i ekonomicznych dziennika. Wyraźniejszą ekspozycję temat zyskał w FAZ.

Większość artykułów skupiała się na przyszłości handlowych relacji między Wielką Brytanią i Niemcami oraz całą Wspólnotą. Süddeutsche Zeitung napisał 31 stycznia: „Chociaż Wielka Brytania ma więcej do stracenia w kwestiach ekonomicznych niż UE, to jednak twardy Brexit będzie bolesny dla wielu jej członków”.

Mimo że obawa przed twardym Brexitem była powracającym motywem, to FAZ przeznaczył przestrzeń dla opinii, które postrzegają Brexit nie tylko jako stratę, ale także potencjalny zysk. Niemcy może i „stracą ważnego partnera”, ale jeśli w rezultacie Brexitu Wielka Brytania zdereguluje i zastosuje prostszy system podatkowy, Unia powinna dostrzec w tym okazję do ograniczenia nadmiernych regulacji unijnych blokujących konkurencyjność – zauważył jeden z komentatorów.

Niemiecki tabloid BILD był zbyt zajęty ostatnimi wiadomościami na temat koronawirusa, by poświęcić więcej uwagi Brexitowi. 31 stycznia zamieścił krótki artykuł z nagłówkiem „Brexit, teraz naprawdę” skupiający się na zmianach, jakie to wydarzenie za sobą pociągnie. Następnego dnia był jeszcze krótszy i głosił, że Brexit jest „już oficjalny”.

SZ i FAZ z kolei wskazywały, że prawdziwa praca – osiągnięcie umowy handlowej – jest wciąż na początkowym etapie, a dla Wielkiej Brytanii impreza pod hasłem „Dzień Brexitu” właśnie się skończyła. W obu gazetach dominował żałobny ton nad wystąpieniem Brytyjczyków ze Wspólnoty.

Nieliczne artykuły poruszały wątek przyszłości Unii Europejskiej. Wyjątkiem była publikacja 1 lutego w Süddeutsche Zeitung, w której autor zwracał uwagę na to, że Wspólnota nie powinna postrzegać Brexitu jako zwykłego „brytyjskiego spektaklu”, lecz zwrócić uwagę na własne problemy i podziały.

Na marginesie rozmów o problemach i niepewnościach, w niektórych relacjach pojawił się cierpki humor. W dziale kultura, FAZ opublikował artykuł z nagłówkiem „Żegnaj kochanie” (Bye Bye love), w którym wymienił pewne szczególne brytyjskie fenomeny, których będzie „Europejskiemu Klubowi” brakowało: ogórkowe kanapki, „Brytyjski Tydzień” w Aldi, komedie BBC – i angielskie poczucie humoru.

Włochy

Wydawana w Rzymie, lewicująco-centrowa La Repubblica przez obserwowane dwa dni poświęciła sporo miejsca na publikacje związane z Brexitem. Gazeta oferowała zarówno praktyczny poradnik krok-po-kroku, co się stanie po Brexicie, jak i opinie na temat psychologicznego wpływu wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. La Repubblica przyjęła bardziej „europejską” perspektywę poprzez przekłady artykułów z partnerskich mediów z innych krajów, jak i dzięki wywiadom z brytyjskimi politykami, takimi jak Nicola Sturgeon, pierwsza minister Szkocji, czy Tony Blair – były premier Wielkiej Brytanii.

Wydawany w Mediolanie, centrowy dziennik Corriere della Sera proponował swoim czytelnikom zarówno praktyczne informacje (głównie 31 stycznia), jak i opinie (głównie 1 lutego). Było to podsumowanie wydarzeń prowadzących do oficjalnego wyjścia Brytanii z UE. Gazeta jednocześnie przeprowadzała wywiady z politykami i pisarzami, którzy byli związani z tym procesem, oraz z Włochami przebywającymi w Wielkiej Brytanii. Komentatorzy próbowali znaleźć miejsce ostatnich wydarzeń w perspektywie historycznej, jeden z nich przywołał nawet słowa rzymskiego poety, Wergiliusza, opisującego wyspę Brytyjczyków jako „odciętą od reszty świata”.

Dla innej mediolańskiej gazety, konserwatywnego Il Giornale (należącego do brata Silvio Berlusconiego – Paolo), Brexit znalazł się niżej na redakcyjnej agendzie dziennika, ale temat został poruszony w obu dniach. Relacje były podzielone na dwa nurty. Jeden dotyczył londyńskich wydarzeń – wiecu pożegnalnego z 31 stycznia i przesłania Borisa Johnsona do narodu w jego wiadomości wideo. Drugi skupiał się na analizie potencjalnego wpływu Brexitu na Italię. Przykładowo, gazeta przeprowadziła wywiad z Raffaele Trombettą, włoskim ambasadorem w Wielkiej Brytanii i Antonio Martinem – byłym ministrem spraw zagranicznych za rządów Berlusconiego.

Portugalia

Analiza portugalskiego zespołu EJO na temat Brexitu opierała się na tym, jak temat został zrelacjonowany przez trzy ogólnokrajowe dzienniki prasowe: Público, Correio da Manhã (oba wydawane w Lizbonie) i Jornal de Notícias (wydawany z Porto). Warto zauważyć, że  najstarszy portugalski, istniejący dziennik ogólnokrajowy Diario de Notícias został w 2018 roku zmieniony w internetowy z drukowaną edycją tylko w soboty.

Żaden z analizowanych dzienników nie ma wyraźnej linii politycznej. Público skupia się bardziej na sprawach międzynarodowych niż Correio da Manhã i Jornal de Notícias. Ten ostatni zaspokaja głównie potrzeby czytelników na północy kraju.

Público najobszerniej relacjonował Brexit. Temat ten zdominował pierwszą stronę w obu dniach. Wewnątrz numerów z 31 stycznia i 1 lutego poświęcono około 20 stron na zrelacjonowanie obszernego zakresu tematyki związanej z Brexitem. Głównym poruszanym aspektem był wpływ ekonomiczny i potencjalne reperkusje dla Portugalczyków żyjących w Wielkiej Brytanii oraz coraz większe prawdopodobieństwo ogłoszenia przez Szkocję niezależności i ponowne zjednoczenie Irlandii.

Jornal de Notícias także w ciągu obu dni na pierwszej stronie relacjonował Brexit, nie były to jednak wiodące artykuły. Każdego dnia gazeta przeznaczyła po dwie strony na kwestie związane z Brexitem i skupiała się w głównej mierze na prawdopodobnym jego wpływie na Portugalczyków, w szczególności żyjących na Wyspach. 1 lutego artykuły dotykały kwestii szkockich i irlandzkich. Tego samego dnia w dodatku finansowym wiodący artykuł był poświęcony ekonomicznemu wpływowi Brexitu.

Correio da Manhã nie relacjonował Brexitu na pierwszej stronie, ale każdego dnia publikował artykuły na ten temat wewnątrz numerów. Skupiały się one przede wszystkim na implikacjach dla Portugalczyków żyjących w Wielkiej Brytanii, choć 1 lutego opublikował relację na temat przebiegu dnia Brexitu w Londynie.

Ukraina

Niektóre ukraińskie media relacjonowały Brexit zarówno 31 stycznia jak i 1 lutego, ale dla większości z nich nie był to news dnia. Trzy informacyjne strony internetowe poddano szczegółowej analizie. Lewicowo-centrowy portal LB.ua i prawicowo-centrowy DT.ua – oba najbardziej wiarygodne źródła informacji na Ukrainie – zajęły się dogłębnie tematem Brexitu, skupiając się na konsekwencjach wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii. Nieco mniej uznany portal fakty.ua ograniczył się do kilku newsów związanych z Brexitem.

Dominującym ujęciem był prawdopodobny wpływ Brexitu na Wielką Brytanię; przyszłości Unii Europejskiej poświęcono mniej uwagi. Jeden artykuł w DT.ua był dość optymistyczny w odniesieniu do możliwych politycznych reperkusji. Wspominano w nim o ostrych różnicach opinii na temat Brexitu wewnątrz samej Wielkiej Brytanii i skupiono się na politycznych i ekonomicznych aspektach. Podkreślono również symbolikę wydarzenia w postaci projekcji zegara na Downing Street, odmierzającego ostanie chwile Brytanii w Unii oraz nową 50-centówkę. Relacje LB.ua były bardziej neutralne i poświęcone politycznym oraz ekonomicznym konsekwencjom dla Wielkiej Brytanii.

Wpływ Brexitu na relacje ukraińsko-brytyjskie także znalazł swoje odbicie w publikacjach, w szczególności w odniesieniu do kwestii wizowych między obu krajami. Artykuł w LB.ua wspominał także o mniej oczywistych implikacjach dla Ukrainy. Na przykład o możliwości nowej umowy handlowej między Ukrainą i Wielką Brytanią, która mogłaby przynieść korzyści dla sektora rolniczego Ukrainy, a ten musi się obecnie podporządkowywać dość ścisłym regulacjom unijnym.

O projekcie

Projekt jest efektem wspólnych działań partnerów Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego.

Inne wersje językowe można przeczytać na poszczególnych stronach projektu EJO:

• W języku angielskim: Sad farewell or new dawn? Europe’s media reflect on ‘Brexit Day’
• W języku niemieckim: Brexit: Trauriger Abschied oder Neustart?
• W języku włoskim: Triste addio o nuova era? I media europei riflettono sul “Brexit Day”
• W języku portugalskim: Triste despedida ou novo amanhecer – Como os media Europeus abordaram o “Brexit Day”

Metodologia

Analiza przeprowadzona została przez partnerów Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego z siedmiu instytucji badawczych w Europie. Analizowali oni teksty dotyczące Brexitu w gazetach i mediach online 31 stycznia i 1 lutego.

Autorka tekstu i koordynatorka badania

Paula Kennedy, redaktorka strony EJO w języku angielskim, Reuters Institute for the Study of Journalism, University of Oxford.

Uczestnicy badania

Sandra Štefaniková, Uniwerstet Karola w Pradze, EJO Czechy

Tina Bettels-Schwabbauer, Erich-Brost-Institut TU Dortmund, EJO Niemcy

Philip Di Salvo i Antonio Nucci, Università della Svizzera italiana, Lugano, wersja EJO w języku włoskim

Adam Szynol i Michał Kuś, Uniwersytet Wrocławski, EJO Polska

Ana-Pinto Martinho, University Institute w Lizbonie, EJO Portugalia

Halyna Budivska, National University of “Kyiv-Mohyla Academy” w Kijowie, EJO Ukraina

 

Zdjęcia: zdjęcia okładek prasy europejskiej dostarczone przez partnerów projektu EJO

Może Cię także zainteresować tekst Raport EJO: “Zabije nas czy wzmocni?” – europejskie media wobec Brexitu
http://credit-n.ru/zaymyi-next.html

Tegoroczna edycja Digital News Report koncentruje się na tematach kluczowych dla przyszłości dziennikarstwa i mediów: wpływie populizmu, roli odgrywanej przez wielkie platformy technologiczne, włącznie z ich wysiłkami w celu budowania zaufania publicznego dla informacji dostępnych online; jak również ewolucji modeli biznesowych mediów online. Przygląda się także, wśród wielu różnych tematów, przesunięciu w stronę prywatnych aplikacji do komunikacji online oraz rozwojowi podcastów.

Raport, opublikowany w połowie czerwca przez Reuters Institute for the Study of Journalism, to szereg informacji na temat konsumpcji informacji w formie cyfrowej. Bazuje na wynikach ankiety YouGov przeprowadzonej na grupie ponad 75 tys. konsumentów wiadomości online w 38 krajach na 6 kontynentach. W efekcie, pozostaje on najbardziej autorytatywnym badaniem tego typu.

W podsumowaniu kierownik prac nad raportem Nic Newman zauważa, że tegoroczny raport „bierze jako tło wzrost populizmu, polityczną i ekonomiczną niestabilność, ale także coraz większe wątpliwości dotyczące wielkich firm technologicznych i ich wpływu na społeczeństwo”.

Newman stwierdza, że podczas gdy same media są liderami w procesie informowania o zachodzących zmianach, to zmiany te są również dla nich wyzwaniem. Rezultat jest taki, że rozedrgana od ponad dekady branża popada w jeszcze większe załamanie.

Siła platform i nieubłagana skuteczność ich działań w zakresie reklamy podważyły modele biznesowe mediów, przyczyniając się niedawno do serii głośnych fal zwolnień w mediach tradycyjnych  (Gannett) i cyfrowych (Mic, BuzzFeed).

W opinii Newmana „polityczna polaryzacja zachęciła do rozwoju upartyjnionych agend w mediach online, co w połączeniu ze zjawiskami takimi jak clickbait i różnymi formami dezinformacji jeszcze mocniej podważa zaufanie do mediów – stawiając nowe pytania dotyczące dostarczania zrównoważonych i uczciwych informacji w czasach cyfryzacji”.

W przeciwieństwie do narracji wskazującej na ciągłą niestabilność, raport zauważa także istotne przesunięcia punktów ciężkości w działalności mediów.

• Media coraz mocniej zwracają uwagę na abonamenty i opłaty członkowskie lub inne formy wkładu użytkowników w finansowanie swojej działalności, co już nazywane jest „powrotem do płacenia”.
• Platformy na nowo definiują swoją odpowiedzialność w obliczu różnych wydarzeń  (atak w Christchurch, samobójstwo Molly Russell) i zagrożeń regulacyjnych, z Facebookiem przesuwającym centrum swojego biznesu na komunikatory i grupy – to tak zwany „powrót do prywatności”.
• Publiczność mediów w dalszym ciągu korzysta z formatów „na żądanie”, z najnowszymi hitami typu podcasty (New York Times, Guardian) i inne rozwiązania dźwiękowe – to tak zwany „powrót do audio”.

Zaufanie publiczności do mediów

W czasie tych gorączkowych zmian, co zauważają autorzy raportu, coraz częściej kwestią dyskusyjną jest to, czy media wypełniają swoją podstawową misję, jaką jest pociąganie do odpowiedzialności ludzi władzy oraz pomaganie publiczności w zrozumieniu świata wokół niej.

Ta wątpliwość przybiera w wielu krajach formę rządowych dochodzeń, gdzie sprawdza się, na ile możliwe jest przetrwanie jakościowego dziennikarstwa. Jednak także część użytkowników mediów odnosi wrażenie, że media zawodzą oczekiwania ludzi.

Duże wstrząsy, takie jak protest „żółtych kamizelek” we Francji lub Brexit w Wielkiej Brytanii, nadwyrężyły poziom postrzeganej bezstronności mediów, co może mieć wpływ na ich wiarygodność.

W połączeniu z zagadnieniem zaufania oraz wątpliwości dotyczących jakości i wiarygodności źródeł informacji, badanie nawyków w zakresie konsumpcji mediów prowadzone w ramach prac nad raportem pokazało, że unikanie wiadomości to zjawisko zyskujące na znaczeniu.

Więcej ludzi niż dwa lata temu twierdzi, że aktywnie unikają wiadomości (32%). Liczba osób tak postępujących jest wyższa o 6% ogólnie we wszystkich badanych krajach i o 11% w Wielkiej Brytanii, gdzie napędzane jest to znudzeniem, złością lub smutkiem w związku z Brexitem. Ludzie deklarują, że unikają wiadomości, bo ma to negatywny wpływ na ich nastrój (58%) lub dlatego, że czują się bez sił, by coś zmienić.

Inne ważne wyniki badań przeprowadzonych podczas przygotowania raportu są następujące:

• Pomimo wysiłków branży medialnej, obserwujemy tylko lekki wzrost liczby osób płacących za jakiekolwiek wiadomości online – czy mówimy o abonamencie, członkostwie czy datkach. Rozwój w tym zakresie ogranicza się do kilku krajów, głównie nordyckich (Norwegia 34%, Szwecja 27%).
• Nawet w krajach z wyższą liczbą osób płacących, zdecydowana większość użytkowników posiada JEDEN abonament online.
• W niektórych krajach  pojawia się także zjawisko znużenia abonamentami, gdzie większość użytkowników woli wydać swoje ograniczone środki na rozrywkę (Netflix/Spotify) niż na wiadomości.
• W wielu krajach ludzie spędzają mniej czasu na Facebooku i więcej na WhatsAppie oraz Instagramie niż rok temu. Niewielu użytkowników porzuca jednak Facebooka całkowicie, dlatego pozostaje on ciągle najważniejszą siecią społecznościową dla obiegu wiadomości.
• Komunikacja społeczna odbywająca się wokół wiadomości staje się bardziej prywatną, a komunikatory zyskują wszędzie na znaczeniu. WhatsApp jest najważniejszą platformą dyskusji i dzielenia się informacją w krajach poza Zachodem, takich jak Brazylia (53%) Malezja (50%) czy RPA (49%).
• Ludzie w tych krajach są także dużo bardziej niż na Zachodzie skłonni do bycia członkami dużych grup na WhatsAppie, w których są ludzie im nieznani – to trend, który pokazuje, że komunikatory mogą łatwo być używane do rozpowszechniania informacji na szeroką skalę, potencjalnie zachęcając też do szerzenia dezinformacji.
• Zaniepokojenie mylnymi informacjami i dezinformacją pozostaje duże, mimo wysiłków platform i wydawców związanych z budowaniem zaufania publiczności.
• Patrząc na wszystkie analizowane kraje można zauważyć, że ogólny poziom zaufania do mediów spadł o 2% do 42%. Mniej niż połowa ankietowanych (49%) deklaruje, że wierzą mediom, których oni sami używają (szczegóły w poniższym wykresie).

Szczegóły dotyczące poszczególnych trendów oraz wiele więcej znaleźć można w pełnej wersji raportu, którą jest do pobrania ze strony internetowej Digital News Report
http://credit-n.ru/zaymyi-next.html

Oficjalnie rozpoczęła swoje działanie strona EJO w języku węgierskim. Przygotowania trwały już od pewnego czasu, ale teraz możemy ogłosić szczęśliwe zakończenie prac.

Węgry od przynajmniej  kilku lat są w centrum zainteresowania w związku z wydarzeniami politycznymi, które wywarły również olbrzymi wpływ na węgierski system medialny. W związku z tym strona w języku węgierskim realizować ma dwa zasadnicze cele. Po pierwsze publikować będzie po węgiersku artykuły dotyczące europejskich i światowych badań nad dziennikarstwem. Po drugie zaś, co nie mniej ważne, może pomóc w analizowaniu sytuacji na Węgrzech i opisywaniu jej w innych językach, używanych w ramach konsorcjum EJO.

Węgierska strona będzie się koncentrować na problemach związanych z wolnością prasy, nowymi mediami, ekonomiką mediów, polityką medialną, edukacją medialną oraz nowymi trendami takimi jak dziennikarstwo danych.

Strona finansowana jest przez Mérték Media Monitor, węgierską organizację pozarządową zajmującą się problemami polityki medialnej, związaną z Instytutem Komunikowania i Dziennikarstwa Uniwersytetu w Pécs.

Dr Gábor Polyák pełni rolę kierownika węgierskiej części projektu. Jest adiunktem w Instytucie Komunikowania i Dziennikarstwa Uniwersytetu w Pécs oraz szefem pionu badań Mértek Média Monitor. Wykłada i prowadzi badania w zakresie regulacji mediów, prawa mediów i nowych technologii, polityki medialnej. Szkoli także nauczycieli edukacji medialnej.

Annamária Torbó jest redaktorką strony w języku węgierskim. Pracuje obecnie jako asystentka naukowa w Instytucie Komunikowania i Dziennikarstwa Uniwersytetu w Pécs. Jej zainteresowania badawcze obejmują dziennikarstwo międzynarodowe, umiejętności cyfrowe dziennikarzy. Przygotowywana przez nią praca doktorska dotyczy kultury popularnej.

W ostatnim czasie z węgierskim zespołem EJO regularnie współpracuje także Kornélia R. Kiss, badaczka przebywająca na Uniwersytecie Wolnym w Berlinie w ramach programu European Journalism Fellowship.

Strona EJO w języku węgierskim dostępna jest tutaj http://credit-n.ru/zaymyi-next.html

Kilkudziesięciu medioznawców z kraju i zagranicy wzięło udział w konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego. Patronem jednego z paneli było Europejskie Obserwatorium Dziennikarskie. Podczas blisko trzygodzinnej debaty głos zabrali zarówno teoretycy jak i praktycy dziennikarstwa.

Znaczenie mediów regionalnych w polskim systemie medialnym słabnie – zaznaczył dr Michał Kuś, redaktor polskiej edycji EJO, otwierając panel. Obserwując zmiany w różnych krajach, medioznawca zauważył, że pozycja tego segmentu jest uzależniona od wielu czynników, w tym m.in. kulturowych, językowych i ekonomicznych. Na razie jest zbyt wcześnie, by przewidywać dalszy rozwój mediów regionalnych w Polsce, ale już dzisiaj są kraje, w których powoli znikają one z mapy, np. w Stanach Zjednoczonych.

Maciej Wełyczko, redaktor naczelny Gazety Sąsiedzkiej, w swoim wystąpieniu podkreślił znaczenie lokalnej tożsamości osób, do której adresowany jest przekaz medialny. Znaczenie w prowadzeniu redakcji ma np. fakt wspólnych problemów komunikacyjnych kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców części metropolii, jaką jest Wrocław. Z perspektywy prowadzącego medium Wełyczko zauważył, że to nie media tworzą regiony, lecz odwrotnie. Sporym zaskoczeniem dla uczestników panelu była deklaracja naczelnego Sąsiedzkiej, że nie jest zainteresowany obecnością gazety w internecie. – Dla nas jest to po prostu nieopłacalne – stwierdził Wełyczko.

O tym, jak bardzo zmieniła się praca dziennikarza radiowego w terenie, opowiadał Wojciech Cegielski, korespondent zagraniczny Polskiego Radia. – Dostęp do informacji jest dziś dużo łatwiejszy. Dziennikarz dysponuje również całą gamą narzędzi ułatwiających mu pracę – skonstatował Cegielski. To jednak rodzi pewne konsekwencje, np. takie, że jeśli przygotowanie relacji o zdarzeniu nawet w najdalszym zakątku świata jest możliwe z pozycji redakcji, przedsiębiorstwa mogą coraz mniej chętnie finansować wyjazdy swoich dziennikarzy za granicę. Powód jest prozaiczny – oszczędności, zauważył Cegielski. Paradoksalnie, pracy wcale nie ułatwia fakt istnienia mediów informacyjnych, działających 24 godziny na dobę. Niejednokrotnie zdarza się, że dziennikarz nie ma czasu na wyjście z hotelu do miasta, by obserwować wydarzenie, bo redakcja nieustannie bombarduje go prośbami o kolejną relację – podkreślał korespondent.

O korzyściach i problemach, jakie wynikają z cyfryzacji mediów mówił dr Marian Maciejewski, wieloletni redaktor Gazety Wyborczej, a obecnie dziennikarz wrocławskiego oddziału Faktu. – Internet zrównał wszystkie media – słusznie zauważył Maciejewski. Dzisiaj każda redakcja, zarówno internetowa, jak i reprezentująca tradycyjne media ściga się na newsy, a cykl wydawniczy gazety staje się coraz mniej istotny. O ile sieć znacząco ułatwiła kontakt z czytelnikami i podniosła poziom interakcji na zdecydowanie wyższy poziom, o tyle przyczynia się również do szybszego rozpowszechniania nieprawdziwych informacji, czasami także tych, które mogą wyrządzić krzywdę. Kiedyś praktycznie każda redakcja wielokrotnie sprawdzała swoje newsy, a dział korekty dbał o poprawność językową i stylistyczną publikowanych artykułów. Te czasy przeminęły – skonkludował Maciejewski. Wydaje się, że bezpowrotnie.

Ostatnim panelistą był Bartłomiej Dwornik, redaktor naczelny internetowego tygodnika Reporterzy.info, specjalista od mediów cyfrowych. Głównym motywem jego wystąpienia było pytanie, jak dolnośląskie media zagospodarowują internet. Powołując się na interesujące dane statystyczne, Dwornik udowodnił, że dość paradoksalnie to nie media elektroniczne (regionalne radio i telewizja) najlepiej sobie radzą w przestrzeni cyfrowej, lecz media tradycyjne – regionalny dziennik prasowy i lokalny odział dziennika ogólnokrajowego. Być może wynika to z faktu, że prasa od lat musiała się przystosowywać do nowych warunków konkurencji na wspólnym rynku medialnym. – Postrzeganie mediów jako ekosystemu jest dziś kluczem do sukcesu – podkreślił Dwornik.

Uczestnicy debaty pod patronatem EJO byli zgodni w ocenie, że cyfryzacja mediów przyczyniła się do istotnych zmian w pracy redakcji, ale przede wszystkim w nieodwracalny sposób zmieniła interakcję między medium a jego odbiorcami. I tylko zrozumienie tych nowych warunków tej interakcji i dostosowanie do nich pracy redakcji daje szansę na odniesienie sukcesu, także ekonomicznego.

Panel Europejskiego Obserwatorium Dziennikarskiego w ramach konferencji Studia i perspektywy medioznawcze prowadził dr Adam Szynol, współredaktor polskiej edycji EJO.

Zdjęcie: Adam Szynol http://credit-n.ru/zaymyi-next.html

Zaostrzająca się z roku na rok konkurencja, większa liczba przekazów medialnych na rynku oraz trudność związana z przykuciem uwagi odbiorców sprawiają, że polskie organizacje medialne sięgają po coraz to nowsze narzędzia i techniki promocji tworzonych przez siebie treści. Ich naturę i potencjalną przydatność omawia w swoim artykule Weronika Świerczyńska-Głownia.

Kwestia promocji organizacji medialnych działających na wolnym rynku, zmuszonych do konkurowania zarówno z bezpośrednimi rywalami w danym segmencie (np. dwie różne stacje radiowe), jak i z innymi typami mediów (np. radio vs telewizja), od dawna budzi zainteresowanie badaczy mediów, w szczególności tych, zajmujących się ekonomiką mediów i zarządzaniem organizacjami medialnymi. Z oczywistych względów znaczną uwagę poświęcają mu także praktycy mediów, przede wszystkim zaś menadżerowie organizacji medialnych, koncentrujący się na maksymalizacji zysków ze swojej działalności.

W ostatnich latach doszło bez wątpienia do istotnych zmian w tym zakresie, spowodowanych przez znaczące przekształcenia rynku mediów, związane z pojawieniem się mediów online i mediów społecznościowych. Rodzi to także potrzebę opisania tych zjawisk, zarówno na potrzeby samego przemysłu medialnego, jak i innych środowisk zainteresowanych funkcjonowaniem organizacji medialnych.

W nurt tych badań wpisuje się najnowszy artykuł Weroniki Świerczyńskiej-Głowni (Uniwersytet Jagielloński), opublikowany na łamach czasopisma „Zeszyty Prasoznawcze” (2019, Tom 62, nr 1, s. 44-63) a zatytułowany „Multiplatformowa promocja treści. Prasa, radio i telewizja na sfragmentaryzowanym rynku mediów”.

Autorka dzieli swój artykuł na trzy części, poświęcone działaniom promocyjnym nadawców telewizyjnych, nadawców radiowych oraz wydawców prasy w czasach cyfryzacji i fragmentaryzacji mediów. Pozwala to spojrzeć na całe zagadnienie również z perspektywy porównawczej, mając na uwadze podobieństwa i różnice w zakresie technik i narzędzi stosowanych przez różne typy organizacji medialnych.

Weronika Świerczyńska-Głownia w swojej analizie koncentruje się przede wszystkim na przedstawieniu poszczególnych narzędzi i strategii działań promocyjnych polskich mediów, dostarczając również szeregu przykładów, co bez wątpienia znacząco wzbogaca całą narrację.

Odnosi się przy tym do wykorzystania zarówno narzędzi i działań już w jakimś stopniu ugruntowanych, typu promocja w mediach społecznościowych, jak i nowości w tym zakresie, jak na przykład intensywna współpraca z influencerami.

Ciekawym uzupełnieniem całości byłby z pewnością przegląd danych dotyczących realnych wyników i efektów poszczególnych działań promocyjnych, prowadzonych przez konkretne media. Można jednak przypuszczać, że uzyskanie dostępu do tego typu wiedzy pochodzącej z firm medialnych nie jest sprawą prostą. W szczególności w sytuacji, gdy np. efekty prowadzonych działań niekoniecznie zadowalają podejmujące je podmioty.

Artykuł „Multiplatformowa promocja treści. Prasa, radio i telewizja na sfragmentaryzowanym rynku mediów” dostępny jest w całości na stronie internetowej czasopisma „Zeszyty Prasoznawcze” (2019, Tom 62, nr 1, s. 44-63)

Zdjęcie: Zeszyty Prasoznawcze http://credit-n.ru/zaymyi-next.html